Sulfolaş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 726-b. — ziyouz.com
Sulfolaş — sulfat kislota yoki köp mikdorda SO3 saklovçi oleum ta'sirida organik birikmalar molekulasidagi vodorod atomi örniga sulfoguruh (~SO3H) kiritiş. Asosan, aromatik birikmalar sulfolanadi.
S. boşka elektrofil almaşiniş reaksiyalariga (mas, nitrolaş) karamaqarşi ölaroq qaytar reaksiyadir. Sulfoguruxning aromatik yadroning qaysi joyiga joylaşişi reaksiya şaroitiga boğliq. Şuning uçun S.ni amalga oşirişda avval sulfolovçi vosita tanlab olinadi. Yumşoq şaroitda S. uçun sulfat kislota yoki sulfat angidridning turli erituvçilar (xloroform, suyuq oltingugurt (II) oksid)dagi eritmasi işlatiladi. Sanoatda S. uçun, asosan, sulfat angidridning havo bilan aralaşmasi qöllanadi.
Alifatik birikmalarga sulfoguruh, odatda, bilvosita usulda, çunonçi: ultrabinafşa nur vositasida uglevodorodlarga sulfit angidrid SO2 va xlor ta'sir ettirib kiritiladi. S. hosilalari kislotalar ta'siriga çidamsiz. S. va sulfoxlorlaş sulfokislotalar, ion almaştiruvçi smolalar va b. işlab çiqariş.da keng qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУЛЬФОЛАШ — сульфат кислота ёки кўп микдорда SO3 сакловчи олеум таъсирида органик бирикмалар молекуласидаги водород атоми ўрнига сульфогуруҳ (~SO3H) киритиш. Асосан, ароматик бирикмалар сульфоланади.
С. бошка электрофиль алмашиниш реакцияларига (мас, нитролаш) карамақарши ўлароқ қайтар реакциядир. Сульфогурухнинг ароматик ядронинг қайси жойига жойлашиши реакция шароитига боғлиқ. Шунинг учун С.ни амалга оширишда аввал сульфоловчи восита танлаб олинади. Юмшоқ шароитда С. учун сульфат кислота ёки сульфат ангидриднинг турли эритувчилар (хлороформ, суюқ олтингугурт (II) оксид)даги эритмаси ишлатилади. Саноатда С. учун, асосан, сульфат ангидриднинг ҳаво билан аралашмаси қўлланади.
Алифатик бирикмаларга сульфогуруҳ, одатда, билвосита усулда, чунончи: ультрабинафша нур воситасида углеводородларга сульфит ангидрид SO2 ва хлор таъсир эттириб киритилади. С. ҳосилалари кислоталар таъсирига чидамсиз. С. ва сульфохлорлаш сульфокислоталар, ион алмаштирувчи смолалар ва б. ишлаб чиқариш.да кенг қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.