Suli

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 704–705-b. — ziyouz.com

Suli (Avena) — boşoqsoşlarga mansub bir yillik va köp yillik ösimliklar turkumi; ğalla ekini. 70 turi bor. 25 ga yakin turi Yevrosiyo va Şim. Amerikada usadi. Asosan 3 turi— ekma S. (A. sativa) mö'tadil iqlimli mamlakatlarda va Vizantiya S.si (A. byzantina S.) — Örta dengiz atrofi, AQŞ jan., Argentina, Avstraliyada; kum S. (A. strigosa) — Ispaniya, Fransiya, Belgiyada ekiladi. S. kdsimiy ekinlardan xisoblanadi, Yevropada mil. av. 2ming yillikdan boşlab ekilgan. Jahon dehqonçiligida S. ekin maydoni 14,4 mln. ga ni taşkil etib, Ğarbiy Yevropa mamlakatlari, AQŞ va Kanada, Xitoyda katta maydonlarda ekiladi, örtaça don hosiddorligi 18,1 s/ga (2000). Ekma S. iddizi popuk ildiz bölib, yaxşi rivojlanadi, yerning haydalma qatlamida joylaşadi. Poyasi tik ösadi. Böyi 50—120 sm. Bargi 3—5 mm. Gultöplami supurgisimon tarqoq, ba'zan bir yonli, boşoq, 2—4 gulli, ba'zan bir gulli. Mevasi — don, köpçilik navlarida qobiqli (qobiqsiz şakllari ham bor). S. namsevar, lekin issiqqa unça talabçan emas. Uruği past harorat (4—5°)da unib çiqadi. Özidan çanglanadi. Harorat 16—22° bölganida yaxşi rivojlanadi.

Gullaş davrida namlik yetarli bulişi kerak. S. uzun kun ösimligi. Rövakning tepa qismida yetilişi davri boşlanganda, pastki qismida gullaş davom etadi. Ösuv davri 80—110 kun. Kuzda ekiladigan xili bor. S. doni tarkibida örtaça 13,3% protein, 4,7% moy, 40,1% kraxmal, 13,2% kletçatka, 4,0% kul, V guruhi vitaminlari bor. S. donidan har xil yormalar va un tayyorlanadi. Doni endospermasida lipidlar köp, şuning uçun yuqori kaloriyali va töyimli hisoblanadi. S. uni buğdoy yoki javdar uniga qöşib non yopişda işlatiladi. Eng qimmatli yem-xaşak ekini xisoblanadi. Doni, somoni, töponi, kök poyasi, silosi çorvaçilikda mollarga beriladi. 1 kg suli doni töyimliligi 1 ozuqa birligi sifatida qabul qilingan, 87 g hazm böladigan protein bor. S.ga azot, fosfor, kaliy öğitlarini qöllaş yaxşi samara beradi, afotexnologiya tadbirlari arpaniksga öxşaş. S. fev. oxiri — mart boşlarida ekiladi (Özbekistonda köproq kuzda ekiladi). Uruğlik sarfi 100—250 kg/ga. Hosildorligi 20—35 s/ ga. Özbekistonda kuzgi S.ning Döstlik 85 (1993), Çorvaçilik i.t. in-tida Toşkent 1, Yutuq (1981), bahorgi S.ning keng bargli Özbekiston (1981) navlari çiqarilgan va barça viloyatlar uçun r-nlaştirilgan.

Hapima Otaboyeva.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУЛИ (Avena) — бошоқцошларга мансуб бир йиллик ва кўп йиллик ўсимликлар туркуми; ғалла экини. 70 тури бор. 25 га якин тури Евросиё ва Шим. Америкада усади. Асосан 3 тури— экма С. (A. sativa) мўътадил иқлимли мамлакатларда ва Византия С.си (A. byzantina С.) — Ўрта денгиз атрофи, АҚШ жан., Аргентина, Австралияда; кум С. (A. strigosa) — Испания, Франция, Бельгияда экилади. С. кдцимий экинлардан хисобланади, Европада мил. ав. 2минг йилликдан бошлаб экилган. Жаҳон деҳқончилигида С. экин майдони 14,4 млн. га ни ташкил этиб, Ғарбий Европа мамлакатлари, АҚШ ва Канада, Хитойда катта майдонларда экилади, ўртача дон ҳосиддорлиги 18,1 ц/га (2000). Экма С. иддизи попук илдиз бўлиб, яхши ривожланади, ернинг ҳайдалма қатламида жойлашади. Пояси тик ўсади. Бўйи 50—120 см. Барги 3—5 мм. Гултўплами супургисимон тарқоқ, баъзан бир ёнли, бошоқ, 2—4 гулли, баъзан бир гулли. Меваси — дон, кўпчилик навларида қобиқли (қобиқсиз шакллари ҳам бор). С. намсевар, лекин иссиққа унча талабчан эмас. Уруғи паст ҳарорат (4—5°)да униб чиқади. Ўзидан чангланади. Ҳарорат 16—22° бўлганида яхши ривожланади.

Гуллаш даврида намлик етарли булиши керак. С. узун кун ўсимлиги. Рўвакнинг тепа қисмида етилиши даври бошланганда, пастки қисмида гуллаш давом этади. Ўсув даври 80—110 кун. Кузда экиладиган хили бор. С. дони таркибида ўртача 13,3% протеин, 4,7% мой, 40,1% крахмал, 13,2% клетчатка, 4,0% кул, В гуруҳи витаминлари бор. С. донидан ҳар хил ёрмалар ва ун тайёрланади. Дони эндоспермасида липидлар кўп, шунинг учун юқори калорияли ва тўйимли ҳисобланади. С. уни буғдой ёки жавдар унига қўшиб нон ёпишда ишлатилади. Энг қимматли ем-хашак экини хисобланади. Дони, сомони, тўпони, кўк пояси, силоси чорвачиликда молларга берилади. 1 кг сули дони тўйимлилиги 1 озуқа бирлиги сифатида қабул қилинган, 87 г ҳазм бўладиган протеин бор. С.га азот, фосфор, калий ўғитларини қўллаш яхши самара беради, афотехнология тадбирлари арпаникцга ўхшаш. С. фев. охири — март бошларида экилади (Ўзбекистонда кўпроқ кузда экилади). Уруғлик сарфи 100—250 кг/га. Ҳосилдорлиги 20—35 ц/ га. Ўзбекистонда кузги С.нинг Дўстлик 85 (1993), Чорвачилик и.т. ин-тида Тошкент 1, Ютуқ (1981), баҳорги С.нинг кенг баргли Ўзбекистон (1981) навлари чиқарилган ва барча вилоятлар учун р-нлаштирилган.

Ҳапима Отабоева.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.