Sulton Muham-mad Hofiz Toşkandiy Köhakiy

Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 895–896-b. — ziyouz.com

Köhakiy Sulton Muham-mad Hofiz Toşkandiy KÖHAKIY (Köykiy) Sulton Muham-mad Hofiz Toşkandiy, Hofiz Köykiy (1490, okt. — 1584) — tarixçi, huquqşunos, tarjimon. Ali Quşçining vabirasi, parkentlik zi-yoli Mirzo Kamoliddin oilasida tu-ğilgan. Keyinçalik Toşkent ş.ga köçib kelgan. U juğrofiya, etnografiya, handasa, riyoziyot, falsafa, mantiq, fiqh va adabiyot sohalarining ham bi-limdoni bölgan. K.ning ilmda kamo-lot çöqqisiga çiqqan davri Ubaydul-laxon va Abdullaxon II davrlariga töğri keladi. Olim 10 dan ziyod asarlar yozgan. Şulardan «Risolai fifanniy — at tavsir val kalom» («E'tiqodga oid ilmlar haqida risola») nomli asari qölyozma holida bizgaça yetib kelgan.

K. Toşkentning hoz. Sağbon köçasidagi öz hovlisida qurdirgan madrasasi (q.Hofiz Köhakiy madrasasi) pya mu-darrislik qilgan. Iroq, Misr, Suriya, Afğoniston, Eron, Turkiya, Hindiston va b. mamlakatlarda bölgan. K. öz zamovasining ilmli va obröli kişisi bölganligi uçun Toşkentdan töy munosabati b-n Hindistonga Bobur huzuriga yuborilgan (1528). Bobur «Boburnoma»da bu haqsa yozadi: «Uluğ oş tortilganidan keyin... xoja Mirsultonğa va öğlonlariga va Hofiz Toşkandiy va mullo Farrux boşliq Xo-janing mulozimlariga va özga elçilarga ham oltundin, kumuşdin tarkaş bila in'omlar böldi». Şuningdek, hind tarixçisi Abdulqodir Mulukşoh Badavoniy özining «Muntaxab at-ta-vorix» nomli tarixiy asarida keltirişiça, K. 2-marta Hindistonga boradi (1569—70), Akbar tomonidan qabul qilinadi va olimlik mahorati uçun katta tuhfalar olişga muyassar böladi. Akbarşoh K.ni bobosi Boburni körgan tabarruk kişi sifatida uluğlab, Dehlidan bir kunlik yölga çiqib tantana b-n kötib olgan. Badavoniy yozadi: «U Hindistondan Mak-kaga boradi va u yerdan Turkiyaga keladi. Turk sultoni b-n uçraşadi. Hind diyorida topgan izzat-obröni u yerda ham topadi. Vazirlikka qilingan taqlifni rad etib, öz diyori Movarounnahrga (Toşkentga) qaytib keladi va u yerda vafot etadi». Toşkentlik tarixçi Muhammad Solih Qoraxöja öğlining «Tarixi jadidai Toşkand» asarida «Toşkent diyoridagi Hofiz Köhakiy mahallasidan Mavlono Köhakiy aqliy va vaqliy ilmlarda zör olim bölgan. Jomiy Hirotiyning arab tili gram-matikasiga oid «Şarhi mulla» asariga xrşiya yozgan. Bahs va jadal ilmining qoidalarini a'lo darajaga yetkazgandir. Hofiz K. Toşkent aholisi va olimlarining if-tixori bölib, Daşti Qipçoq, Farğona, Movaroun-vahr, Buxoro, Eron va Xurosonda keng şuhrat qozongan olimdir», deb ta'-riflanadi. K. «Tarixi oliy Çingiz» («Çingizxon va uning avlodlari tarixi») asarini yozişda Juvayniyning «Tarixi jahonkuşoy» kitobidan keng foydalangan. K. Muhammad ibn Adnonning 2 jildli «Tarixi Turkiston» nomli asarini fors tilidan özbek tiliga tarjima qilgan va unga ba'zi ma'lumotlarni qöşib boşqa nom b-n atagan. Abu Rayhon Beruniy nomidagi Şarqşunoslik in-tida uning «Şarhi odobul al-munozara» («Odob va axloq töğrisida munozara» kitobiga şarh) kitobining arab tilida köçirilgan nusxasi va arab tilida yozilgan «Fa-void ziyoiya» («Munavvar foydalar») nomli şarxlangan asari saqlanmoqda. Ba'zi ma'lumotlarga qaraganda, K. Qaffol Şoşiy maqbarasiga kiraverişda öng tarafga dafn etilgan. Hoz. Toşkent ş.ning Sobir Rahimov tuma-nida K. yaşagan mahalla «Hofiz Köykiy» deb ataladi.

Ad.: Munirov Q., Irisov A., Nosi rov A., Toşkent tarixida ba'zi siymolar, T., 1983.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

КЎҲАКИЙ (Кўйкий) Султон Муҳам-мад Ҳофиз Тошкандий, Ҳофиз Кўйкий (1490, окт. — 1584) — тарихчи, ҳуқуқшунос, таржимон. Али Қушчининг вабираси, паркентлик зи-ёли Мирзо Камолиддин оиласида ту-ғилган. Кейинчалик Тошкент ш.га кўчиб келган. У жуғрофия, этнография, ҳандаса, риёзиёт, фалсафа, мантиқ, фиқҳ ва адабиёт соҳаларининг ҳам би-лимдони бўлган. К.нинг илмда камо-лот чўққисига чиққан даври Убайдул-лахон ва Абдуллахон II даврларига тўғри келади. Олим 10 дан зиёд асарлар ёзган. Шулардан «Рисолаи фифанний — ат тавсир вал калом» («Эътиқодга оид илмлар ҳақида рисола») номли асари қўлёзма ҳолида бизгача етиб келган.

К. Тошкентнинг ҳоз. Сағбон кўчасидаги ўз ҳовлисида қурдирган мадрасаси (қ.Ҳофиз Кўҳакий мадрасаси) пя му-даррислик қилган. Ироқ, Миср, Сурия, Афғонистон, Эрон, Туркия, Ҳиндистон ва б. мамлакатларда бўлган. К. ўз замовасининг илмли ва обрўли кишиси бўлганлиги учун Тошкентдан тўй муносабати б-н Ҳиндистонга Бобур ҳузурига юборилган (1528). Бобур «Бобурнома»да бу ҳақца ёзади: «Улуғ ош тортилганидан кейин... хожа Мирсултонға ва ўғлонларига ва Ҳофиз Тошкандий ва мулло Фаррух бошлиқ Хо-жанинг мулозимларига ва ўзга элчиларга ҳам олтундин, кумушдин таркаш била инъомлар бўлди». Шунингдек, ҳинд тарихчиси Абдулқодир Мулукшоҳ Бадавоний ўзининг «Мунтахаб ат-та-ворих» номли тарихий асарида келтиришича, К. 2-марта Ҳиндистонга боради (1569—70), Акбар томонидан қабул қилинади ва олимлик маҳорати учун катта туҳфалар олишга муяссар бўлади. Акбаршоҳ К.ни бобоси Бобурни кўрган табаррук киши сифатида улуғлаб, Деҳлидан бир кунлик йўлга чиқиб тантана б-н кўтиб олган. Бадавоний ёзади: «У Ҳиндистондан Мак-кага боради ва у ердан Туркияга келади. Турк султони б-н учрашади. Ҳинд диёрида топган иззат-обрўни у ерда ҳам топади. Вазирликка қилинган тақлифни рад этиб, ўз диёри Мовароуннаҳрга (Тошкентга) қайтиб келади ва у ерда вафот этади». Тошкентлик тарихчи Муҳаммад Солиҳ Қорахўжа ўғлининг «Тарихи жадидаи Тошканд» асарида «Тошкент диёридаги Ҳофиз Кўҳакий маҳалласидан Мавлоно Кўҳакий ақлий ва вақлий илмларда зўр олим бўлган. Жомий Ҳиротийнинг араб тили грам-матикасига оид «Шарҳи мулла» асарига хршия ёзган. Баҳс ва жадал илмининг қоидаларини аъло даражага етказгандир. Ҳофиз К. Тошкент аҳолиси ва олимларининг иф-тихори бўлиб, Дашти Қипчоқ, Фарғона, Мовароун-ваҳр, Бухоро, Эрон ва Хуросонда кенг шуҳрат қозонган олимдир», деб таъ-рифланади. К. «Тарихи олий Чингиз» («Чингизхон ва унинг авлодлари тарихи») асарини ёзишда Жувайнийнинг «Тарихи жаҳонкушой» китобидан кенг фойдаланган. К. Муҳаммад ибн Адноннинг 2 жилдли «Тарихи Туркистон» номли асарини форс тилидан ўзбек тилига таржима қилган ва унга баъзи маълумотларни қўшиб бошқа ном б-н атаган. Абу Райҳон Беруний номидаги Шарқшунослик ин-тида унинг «Шарҳи одобул ал-мунозара» («Одоб ва ахлоқ тўғрисида мунозара» китобига шарҳ) китобининг араб тилида кўчирилган нусхаси ва араб тилида ёзилган «Фа-воид зиёия» («Мунаввар фойдалар») номли шархланган асари сақланмоқда. Баъзи маълумотларга қараганда, К. Қаффол Шоший мақбарасига кираверишда ўнг тарафга дафн этилган. Ҳоз. Тошкент ш.нинг Собир Раҳимов тума-нида К. яшаган маҳалла «Ҳофиз Кўйкий» деб аталади.

Ад.: Муниров Қ., Ирисов А., Носи ров А., Тошкент тарихида баъзи сиймолар, Т., 1983.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.