Sulton sayidxon
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 711–712-b. — ziyouz.com
Sulton sayidxon (1490, Turfon 1533.9.7) — Yorkend xonligi xukmdori (1514—33). Çiğatoiylardgm. Sulton Ahmadxonning öğli. 1503 y. otasi bilan amakisi Sulton Mahmudxonnmt Axsi yaqinida Şayboniyxon bilan bölgan jangida qatnaşgan. Sulton Ahmadxon vafotidan söng taxt uçun kuraşlarda akasi Mansurxondan yengilgan. S.S. Andijonga, söngra Kobulga, qarindoşi Bobur huzuriga borgan. Bobur uni izzatikrom bilan kutib olgan. 1510 y. Boburning Kobuldan Qunduzga yurişi çoğida S.S. u bilan birga bölgan. Tarixçi Mirzo Haydarning amakisi Sayid Muhammad mirzo Andijonni şayboniylardan (Jonibek sultondan) qaytarib olgaç (1511), Boburni taklif etadi. Bobur S.S.ga Andijon taxtini beradi. Qaşqar hokimi Abu Bakr mirzo 20 ming kişilik qöşin bilan Andijonga yuriş qilgan, S.S. kiçik qöşin (1,5 ming kişi) bilan Andijondan 2 farsax uzoklikdagi NutNuğ mavzeida bu katta qöşin ustidan zafar qozongan (1511 y. 24 okt.). S.S. şayboniylarga qarşi kuraşda Boburga yordam bergan. 1514 y. şayboniy sultonlar Andijonga yuriş uyuştirganlar. S.S. şaharni taşlab Şarqiy Turkistonga ketgan. 1514 y. Abu Bakr mirzoni yengib, Qaşqarni egallagan. 1522 y. butun Şarkiy Turkistonni tobe etgan. Umrining sönggi yillarida Tibetni egallaş uçun kuraş olib borgan. Mamlakatda tartib örnatiş yuzasidan qator tadbirlarni amalga oşirgan. Abu Bakr mirzodan krlgan davlat xazinasini musodara etib, uning. bir qismini davlat arkonlari, laşkarboşilari, qöşin va fuqarolarga taqsimlab bergan. Oqsu va Turfon ş.lari va bir qança kjştoklar qayta kurilgan. Din arboblariga katta hurmat körsatilgan. Birok, S.S. 1522 y.dan boşlab maişatga, içkilikka berilib ketib davlat işlariga e'tibor bermay qöygan. Tarixçilarning ta'rifiga köra, S.S. atoqli siyosatdon bölibgina qolmasdan, taniqli olim, şoir, musiqaşunos ham edi. Sa'id taxallusi bilan şe'rlar yozgan. S.S. mohir xattot, musavvirlikda, muqr öyiş, toş qirqiş (sangtaroşlik), zargarlik, otni bezaş, quymaçilik, kamon, xanjar, şamşir yasaş, duradgorlik hunarlarida şuhrat qozongan. S.S. şikorni yaxşi körgan, uning qonunqoidalaridan saboq bergan.
Omonbek Jalilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУЛТОН САЙИДХОН (1490, Турфон 1533.9.7) — Ёркенд хонлиги хукмдори (1514—33). Чиғатоийлардгм. Султон Аҳмадхоннинг ўғли. 1503 й. отаси билан амакиси Султон Маҳмудхоннмт Ахси яқинида Шайбонийхон билан бўлган жангида қатнашган. Султон Аҳмадхон вафотидан сўнг тахт учун курашларда акаси Мансурхондан енгилган. С.С. Андижонга, сўнгра Кобулга, қариндоши Бобур ҳузурига борган. Бобур уни иззатикром билан кутиб олган. 1510 й. Бобурнинг Кобулдан Қундузга юриши чоғида С.С. у билан бирга бўлган. Тарихчи Мирзо Ҳайдарнинг амакиси Сайид Муҳаммад мирзо Андижонни шайбонийлардан (Жонибек султондан) қайтариб олгач (1511), Бобурни таклиф этади. Бобур С.С.га Андижон тахтини беради. Қашқар ҳокими Абу Бакр мирзо 20 минг кишилик қўшин билан Андижонга юриш қилган, С.С. кичик қўшин (1,5 минг киши) билан Андижондан 2 фарсах узокликдаги НутНуғ мавзеида бу катта қўшин устидан зафар қозонган (1511 й. 24 окт.). С.С. шайбонийларга қарши курашда Бобурга ёрдам берган. 1514 й. шайбоний султонлар Андижонга юриш уюштирганлар. С.С. шаҳарни ташлаб Шарқий Туркистонга кетган. 1514 й. Абу Бакр мирзони енгиб, Қашқарни эгаллаган. 1522 й. бутун Шаркий Туркистонни тобе этган. Умрининг сўнгги йилларида Тибетни эгаллаш учун кураш олиб борган. Мамлакатда тартиб ўрнатиш юзасидан қатор тадбирларни амалга оширган. Абу Бакр мирзодан крлган давлат хазинасини мусодара этиб, унинг. бир қисмини давлат арконлари, лашкарбошилари, қўшин ва фуқароларга тақсимлаб берган. Оқсу ва Турфон ш.лари ва бир қанча кжштоклар қайта курилган. Дин арбобларига катта ҳурмат кўрсатилган. Бирок, С.С. 1522 й.дан бошлаб маишатга, ичкиликка берилиб кетиб давлат ишларига эътибор бермай қўйган. Тарихчиларнинг таърифига кўра, С.С. атоқли сиёсатдон бўлибгина қолмасдан, таниқли олим, шоир, мусиқашунос ҳам эди. Саъид тахаллуси билан шеърлар ёзган. С.С. моҳир хаттот, мусаввирликда, муқр ўйиш, тош қирқиш (сангтарошлик), заргарлик, отни безаш, қуймачилик, камон, ханжар, шамшир ясаш, дурадгорлик ҳунарларида шуҳрат қозонган. С.С. шикорни яхши кўрган, унинг қонунқоидаларидан сабоқ берган.
Омонбек Жалилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.