Sultonali Maşhadiy

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 714–715-b. — ziyouz.com

Sultonali Maşhadiy (1437 Maşhad — 1520) — xattot, şoir, xat nazariyotçisi; nasta'liq xati rivojiga va keng tarqalişiga ulkan hissa qöşgan. «Sulton ulxattotin» («Xattotlar sultoni») va «Qiblat ulkuttob» («Kotiblar qiblasi») nomli yuksak unvonlar sohibi. Xattotlikka bolaligidan iştiyoqi baland bölgan. S.M.ning ustozlari — xattot Zahiriddin Azhar va Xoja Hofiz Muhammad. S.M. madrasada ta'lim olgan, söng madrasada dars bergan. 1451 y.dan Hirotda yaşab, Sulton Abu Said (1451—69) va Sulton Husayn (Husayn Boyqaro, 1469—1506) lar xizmatida bölgan. Hirotdagi badiiy muhit — san'atkorlar davrasi, ayniqsa, Abdurahmon Jomiy va Alişer Navoiylar bilan ijodiy hamkorlik qiliş natijasida S.M. ustod san'atkor darajasiga kötarildi (Navoiyning şaxsiy kutubxonasida kitobat işlari bilan maşğul bölgan). Ayniqsa, S.M.ning Navoiy ijodiga munosabati özgaça bölib, şoirning aksar asarlarini bir neça nusxalarda köçirgan; jumladan, Navoiyning «Ilk devon»ini özi tartib etgan (1465; dastxat nusxasi Rossiya milliy kutubxonasida). Öz navbatida uluğ şoir ham xattotga çuqur xurmat bilan qaragan, «Majolis unnafois» asarida unga yuqori baho bergan. S.M. Hirot xattotlariga rahbarlik qilgan; yoş musavvir Kamoliddin Behzodga. öz farzandidek munosabatda bölgan; ularning özaro hamkorligi tufayli yuksak darajadagi san'at asarlari—qölyozmalar yuzaga kelgan. Sulton Muhammad Hyp, Sulton Muhammad Xandon, Mir Ali Hiraviy, Muxammad Qosim va b. köplab xattotlarni tarbiyalagan.

S.M. köçirgan va tartib qilgan mö'tabar qölyozmalar ham özbek mumtoz adabiyotining noyob namunasi, ham Hirot kitobat san'atining şoh asarlari, durdonalari sifatida qadrlidir. Şulardan 50 dan ortiq kitob va 500 ga yaqin qit'alar bizgaça saqdangan: Özbekiston FA Şarqşunoslik in-tida Navoiyning 3 devoni (jumladan, «Navodir unnihoya» va b.), Husayn Voiz Koşifiyning «Hotamnoma», «Javoxirnoma» asarlari; Angliyaning Vindzor saroyi kutubxonasida Navoiyning «Devon»i, «Hamsa» asarlari; Rossiya milliy kutubxonasida Navoiyning «Xamsa» asari; AQŞ ning Metropoliten muzeyida Navoiyning «Devon»i; Turkiyaning Istanbuldagi Töpqopu saroyi kutubxonasida Navoiyning «Xamsa», Sa'diyning «Devon»i, Sulton Husayniy «Devon»i (4 nusxa) va b. qölyozmalar; u yaratgan ğazal, ruboiy, qit'alar (husnixat parçalari, aksariyat qismi Turkiyadagi Töpqopu saroyida) muraqqa' va tazkiralarda dunyo kutubxona va muzeylarida saqlanadi (jumladan, 41 ta qit'a Rossiya milliy kutubxonasida).

SM. ning xat san'atiga oid «Qavoidi xutut» («Xat qoidalari», 1519) şe'riy risolasida (dastxat qölyozmasi Rossiya milliy kutubxonasida) xattot va şoirning nozik didi va holati öz aksini topgan: risola matni nasta'liq xatida kitobat qilinib, oltin suvi bilan hallangan; qölyozma sahifalari hoşiyalariga ösimlik va hayvonlar tasvirlari işlangan (sarlavha varağidagi unvon içiga muzahhib Jaloliddinning nomi yozilgan). S.M. uşbu risolada xat uslublari (jumladan, nasta'liq xati) ustida töxtalgan, Ibn Muq.ş, Ibn Bavvob va b. xattotlarning xat usullarini ta'riflagan.

SM. imoratlar, yoğoç va toşlarga öyib yoziladigan xatlarni bitişga ham mohir bölgan. Sulton Husayn qurdirgan binolariga kitobalar, uning marhum qarindoş va yaqinlarining qabr toşlariga bitiklar bitgan.

SM. faoliyati, u köçirgan va bitgan qölyozmalar, qit'a, kitoba va bitiklar öz davrida va undan keyin ham yuqori baholangan: Bobur, Xondamir («Habib ussiğar»), Mirxond («Ravzat ussafo»), Mirzo Muhammad Haydar (Tarixi Raşidiy), Abdurazzoq Samarqandiy («Matlai sa'dayn va majmaibahrayn») va b.

Ad.: Kostigova G.I., «Traktat po kalligrafii» Sultan Ali Maşxedi, L., 1957; Murodov A., Urta Osiyo xattotlik san'ati tarixidan, T., 1971; Alişer Navoiy asarlariga işlangan rasmlar, T., 1982; Hakimov M., Alişer Navoiyning asarlarini köçirgan xaggotlar, T., 1991; Norqulov N., Temuriylar davri madaniyati tarixidan lavhalar, Xorazm, 1996; Pugaçenkova G.A.,. Temurning me'moriy merosi, T., 1996.

Abdumajid Madraimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУЛТОНАЛИ МАШҲАДИЙ (1437 Машҳад — 1520) — хаттот, шоир, хат назариётчиси; настаълиқ хати ривожига ва кенг тарқалишига улкан ҳисса қўшган. «Султон улхаттотин» («Хаттотлар султони») ва «Қиблат улкуттоб» («Котиблар қибласи») номли юксак унвонлар соҳиби. Хаттотликка болалигидан иштиёқи баланд бўлган. С.М.нинг устозлари — хаттот Заҳириддин Азҳар ва Хожа Ҳофиз Муҳаммад. С.М. мадрасада таълим олган, сўнг мадрасада дарс берган. 1451 й.дан Ҳиротда яшаб, Султон Абу Саид (1451—69) ва Султон Ҳусайн (Ҳусайн Бойқаро, 1469—1506) лар хизматида бўлган. Ҳиротдаги бадиий муҳит — санъаткорлар давраси, айниқса, Абдураҳмон Жомий ва Алишер Навоийлар билан ижодий ҳамкорлик қилиш натижасида С.М. устод санъаткор даражасига кўтарилди (Навоийнинг шахсий кутубхонасида китобат ишлари билан машғул бўлган). Айниқса, С.М.нинг Навоий ижодига муносабати ўзгача бўлиб, шоирнинг аксар асарларини бир неча нусхаларда кўчирган; жумладан, Навоийнинг «Илк девон»ини ўзи тартиб этган (1465; дастхат нусхаси Россия миллий кутубхонасида). Ўз навбатида улуғ шоир ҳам хаттотга чуқур хурмат билан қараган, «Мажолис уннафоис» асарида унга юқори баҳо берган. С.М. Ҳирот хаттотларига раҳбарлик қилган; ёш мусаввир Камолиддин Беҳзодга. ўз фарзандидек муносабатда бўлган; уларнинг ўзаро ҳамкорлиги туфайли юксак даражадаги санъат асарлари—қўлёзмалар юзага келган. Султон Муҳаммад Hyp, Султон Муҳаммад Хандон, Мир Али Ҳиравий, Мухаммад Қосим ва б. кўплаб хаттотларни тарбиялаган.

С.М. кўчирган ва тартиб қилган мўътабар қўлёзмалар ҳам ўзбек мумтоз адабиётининг ноёб намунаси, ҳам Ҳирот китобат санъатининг шоҳ асарлари, дурдоналари сифатида қадрлидир. Шулардан 50 дан ортиқ китоб ва 500 га яқин қитъалар бизгача сақданган: Ўзбекистон ФА Шарқшунослик ин-тида Навоийнинг 3 девони (жумладан, «Наводир унниҳоя» ва б.), Ҳусайн Воиз Кошифийнинг «Ҳотамнома», «Жавохирнома» асарлари; Англиянинг Виндзор саройи кутубхонасида Навоийнинг «Девон»и, «Ҳамса» асарлари; Россия миллий кутубхонасида Навоийнинг «Хамса» асари; АҚШ нинг Метрополитен музейида Навоийнинг «Девон»и; Туркиянинг Истанбулдаги Тўпқопу саройи кутубхонасида Навоийнинг «Хамса», Саъдийнинг «Девон»и, Султон Ҳусайний «Девон»и (4 нусха) ва б. қўлёзмалар; у яратган ғазал, рубоий, қитъалар (ҳуснихат парчалари, аксарият қисми Туркиядаги Тўпқопу саройида) мураққаъ ва тазкираларда дунё кутубхона ва музейларида сақланади (жумладан, 41 та қитъа Россия миллий кутубхонасида).

СМ. нинг хат санъатига оид «Қавоиди хутут» («Хат қоидалари», 1519) шеърий рисоласида (дастхат қўлёзмаси Россия миллий кутубхонасида) хаттот ва шоирнинг нозик диди ва ҳолати ўз аксини топган: рисола матни настаълиқ хатида китобат қилиниб, олтин суви билан ҳалланган; қўлёзма саҳифалари ҳошияларига ўсимлик ва ҳайвонлар тасвирлари ишланган (сарлавҳа варағидаги унвон ичига музаҳҳиб Жалолиддиннинг номи ёзилган). С.М. ушбу рисолада хат услублари (жумладан, настаълиқ хати) устида тўхталган, Ибн Муқ.ш, Ибн Баввоб ва б. хаттотларнинг хат усулларини таърифлаган.

СМ. иморатлар, ёғоч ва тошларга ўйиб ёзиладиган хатларни битишга ҳам моҳир бўлган. Султон Ҳусайн қурдирган биноларига китобалар, унинг марҳум қариндош ва яқинларининг қабр тошларига битиклар битган.

СМ. фаолияти, у кўчирган ва битган қўлёзмалар, қитъа, китоба ва битиклар ўз даврида ва ундан кейин ҳам юқори баҳоланган: Бобур, Хондамир («Ҳабиб уссиғар»), Мирхонд («Равзат уссафо»), Мирзо Муҳаммад Ҳайдар (Тарихи Рашидий), Абдураззоқ Самарқандий («Матлаи саъдайн ва мажмаибаҳрайн») ва б.

Ад.: Костигова Г.И., «Трактат по каллиграфии» Султан Али Машхеди, Л., 1957; Муродов А., Урта Осиё хаттотлик санъати тарихидан, Т., 1971; Алишер Навоий асарларига ишланган расмлар, Т., 1982; Ҳакимов М., Алишер Навоийнинг асарларини кўчирган хагготлар, Т., 1991; Норқулов Н., Темурийлар даври маданияти тарихидан лавҳалар, Хоразм, 1996; Пугаченкова Г.А.,. Темурнинг меъморий мероси, Т., 1996.

Абдумажид Мадраимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.