Sumalak
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 726–727-b. — ziyouz.com
Sumalak — taom turi. Servitamin, xuşxör va tansiq taom. Tayyorlaş usuli: jaydari qizil, qayroqi buğdoy tozalanib, sovuq suv bilan yuviladi. Zanglamaydigan idişga solinib, uç kun ivitib qöyiladi. Buğdoy niş urgaç, toza taxta (teşikçalar oçilgan faner) ustiga 1 — 1,5 sm qalinligida yoruğroq, lekin quyoş nuri tuşmaydigan joyga taxtaga yoyiladi va qar kuni ertalab suv sepib turiladi. Buğdoy maysasi (kök) igna böyi bölganda (3—4 kundan söng) uni bölaklarga bölib, taxtadan ajratib olinadi. Kök qiymalanadi yoki öğirda tuyiladi va ustidan suv quyib aralaştiriladi, şarbati dokada suziladi. Şu tarika uç marta şarbat olinib, alohida idişlarda saqlanadi, 0,5 kg undirilgan buğdoy uçun 2 kg buğdoy uni, 1 kg paxta yoği kerak. Qozonda paxta yoği doğlanib sovitiladi. Yoqqa un va birinçi suzilgan şarbat aralaştiriladi va baland olovda kaynatiladi.
Söngra ikkinçi suzilgan şarbat quyiladi, bu ham qaynagaç, uçinçi suzilgan şarbat quyilib, baland olovda qaynatiş davom ettiriladi. Tagiga olmasligi uçun krzonga yonğokdek keladigan 15—20 ta silliq toşçalar va 10—12 dona yonğoq yuvib solinadi va yoğoç kurakça bilan betöxtov kovlab turiladi. S. 10—12 soat qaynatiladi. Tayyor S.ning rangi oç jigarrang, quyuq ataladek, mazasi şirin böladi. S. yetilgaç, krzonning olovi olinib, 5—6 soat dimlab qöyiladi.
S. qadimdan, ayrim ma'lumotlarga köra 3000 y. dan beri, bahorni kutib oliş, dehqonçilik işlarining boşlanişi arafasida, Navrözaa. tayyorlab kelinadi. 20-a.ning 90yillaridan boşlab S. pişiriş Navröz bayramida, ayniqsa, ayollar örtasida katta tantana bilan ötadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУМАЛАК — таом тури. Сервитамин, хушхўр ва тансиқ таом. Тайёрлаш усули: жайдари қизил, қайроқи буғдой тозаланиб, совуқ сув билан ювилади. Зангламайдиган идишга солиниб, уч кун ивитиб қўйилади. Буғдой ниш ургач, тоза тахта (тешикчалар очилган фанер) устига 1 — 1,5 см қалинлигида ёруғроқ, лекин қуёш нури тушмайдиган жойга тахтага ёйилади ва қар куни эрталаб сув сепиб турилади. Буғдой майсаси (кўк) игна бўйи бўлганда (3—4 кундан сўнг) уни бўлакларга бўлиб, тахтадан ажратиб олинади. Кўк қиймаланади ёки ўғирда туйилади ва устидан сув қуйиб аралаштирилади, шарбати докада сузилади. Шу тарика уч марта шарбат олиниб, алоҳида идишларда сақланади, 0,5 кг ундирилган буғдой учун 2 кг буғдой уни, 1 кг пахта ёғи керак. Қозонда пахта ёғи доғланиб совитилади. Ёққа ун ва биринчи сузилган шарбат аралаштирилади ва баланд оловда кайнатилади.
Сўнгра иккинчи сузилган шарбат қуйилади, бу ҳам қайнагач, учинчи сузилган шарбат қуйилиб, баланд оловда қайнатиш давом эттирилади. Тагига олмаслиги учун крзонга ёнғокдек келадиган 15—20 та силлиқ тошчалар ва 10—12 дона ёнғоқ ювиб солинади ва ёғоч куракча билан бетўхтов ковлаб турилади. С. 10—12 соат қайнатилади. Тайёр С.нинг ранги оч жигарранг, қуюқ аталадек, мазаси ширин бўлади. С. етилгач, крзоннинг олови олиниб, 5—6 соат димлаб қўйилади.
С. қадимдан, айрим маълумотларга кўра 3000 й. дан бери, баҳорни кутиб олиш, деҳқончилик ишларининг бошланиши арафасида, Наврўзаа. тайёрлаб келинади. 20-а.нинг 90йилларидан бошлаб С. пишириш Наврўз байрамида, айниқса, аёллар ўртасида катта тантана билан ўтади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.