Sun
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 729–730-b. — ziyouz.com
Sun SUN, Sung xonligi — Xitoy tarixida mavjud bölgan 2 sulola va davlat. Ilk S (420—479). Poytaxti — Szyankang (hoz. Nankin). Asosçisi — Şarqiy Szin xonligi (317—420), harbiy qömondoni Lyu Yuy (363—422). Lyu Yuy mamlakatda yuz bergan qözgolonlarni bostirişda va bir qator mayda xonliklarga qarşi kuraşda ğolib çiqqanligi tufayli Sungvan (Sung viloyati hokimi) unvoni bilan taqsirlangan. 420 y. u fursatdan foydalanib Şarqiy Szin sulolasidan taxtni tortib olgan. Lyu Yuy sulolaga S. (xalq orasida Lyu Sung deb ham nomlanadi), öziga esa Udi (Jangovar xoqon) deb nom bergan. U davlatni mustahkamlaşga qaratilgan bir qança siyosiyiqtisodiy islohotlar ötkazgan. Uşbu xonliqda jami 8 hukmdor ötgan. Saroydagi fitnalar, dehqonlar qözğolonlari natijasida 479 y. xonlik barham topgan. Sönggi S. (960—1279). Poytaxti — Kayfin (Kayfen). Asosçisi — Sönggi Çjou xonligi (951—960) sarkardasi Çjao Kuanin (Kuangying) (927—976). Sönggi Çjou xonligida hokimiyat almaşinişi tufayli yuzaga kelgan siyosiy vaziyatdan foydalangan Çjao Kuanin harbiy töntariş uyuştirib, poytaxt Kayfinni egallab, taxtni öz qöliga olgan. U yangi davlat taşkil qilib, unga S. (Sung), öziga esa Sung Tayszu (S. sulolasi asosçisi) deb nom bergan. Tarixda uning davri Szyanlung deb ham ataladi. Çjao Kuanin davlat hududini kengaytiriş, markaziy hokimiyatni mustahkamlaş, xazinani boyitişga qaratilgan bir qator siyosiy, xarbiy va iktisodiy çoratadbirlarni amalga oşirgan. S. hududi Markaziy va Jan. Xitoy bilan çeklangan. Taşqi siyosatda S. asosiy e'tiborini Şim. Xitoyda kidanlar tomonidan barpo etilgan Lyao davlati (916—1124) dan himoyalanişga qaratgan. S. xonligi 979 y. hoz. Pekinni egallab, kidanlarga kuçli zarba berişni rejalaştirgan. Ammo jangda mağlubiyatga uçragan, kidanlar xonlik poytaxti Kayfinni bosib olişgan. S. xoni Tayszun saroy amaldorlari bilan poytaxtni taşlab jan.ga qoçgan. S. Lyao davlati bilan sulh tuzişga, unga ölpon tölab turişga va qöşin sonini keskin qisqartirişga rozi bölgan. Keyingi davrlarda S. sulolasi Lyao davlati ta'siridan çiqişga köp harakat qilsada, uddasidan çiqa olmagan. 1127 y. poytaxt Lin'an (hoz. Xangçjou) ş.ga köçirilgan. Şundan keyin S. xonligi Janubiy S. deb ataldi. 1279 y. u möğullar tomonidan tugatilgan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУН, Сунг хонлиги — Хитой тарихида мавжуд бўлган 2 сулола ва давлат. Илк С (420—479). Пойтахти — Цзянканг (ҳоз. Нанкин). Асосчиси — Шарқий Цзин хонлиги (317—420), ҳарбий қўмондони Лю Юй (363—422). Лю Юй мамлакатда юз берган қўзголонларни бостиришда ва бир қатор майда хонликларга қарши курашда ғолиб чиққанлиги туфайли Сунгван (Сунг вилояти ҳокими) унвони билан тақцирланган. 420 й. у фурсатдан фойдаланиб Шарқий Цзин сулоласидан тахтни тортиб олган. Лю Юй сулолага С. (халқ орасида Лю Сунг деб ҳам номланади), ўзига эса Уди (Жанговар хоқон) деб ном берган. У давлатни мустаҳкамлашга қаратилган бир қанча сиёсийиқтисодий ислоҳотлар ўтказган. Ушбу хонлиқда жами 8 ҳукмдор ўтган. Саройдаги фитналар, деҳқонлар қўзғолонлари натижасида 479 й. хонлик барҳам топган. Сўнгги С. (960—1279). Пойтахти — Кайфин (Кайфэн). Асосчиси — Сўнгги Чжоу хонлиги (951—960) саркардаси Чжао Куанинь (Куангйинг) (927—976). Сўнгги Чжоу хонлигида ҳокимият алмашиниши туфайли юзага келган сиёсий вазиятдан фойдаланган Чжао Куанинь ҳарбий тўнтариш уюштириб, пойтахт Кайфинни эгаллаб, тахтни ўз қўлига олган. У янги давлат ташкил қилиб, унга С. (Сунг), ўзига эса Сунг Тайцзу (С. сулоласи асосчиси) деб ном берган. Тарихда унинг даври Цзянлунг деб ҳам аталади. Чжао Куанинь давлат ҳудудини кенгайтириш, марказий ҳокимиятни мустаҳкамлаш, хазинани бойитишга қаратилган бир қатор сиёсий, харбий ва иктисодий чоратадбирларни амалга оширган. С. ҳудуди Марказий ва Жан. Хитой билан чекланган. Ташқи сиёсатда С. асосий эътиборини Шим. Хитойда киданлар томонидан барпо этилган Ляо давлати (916—1124) дан ҳимояланишга қаратган. С. хонлиги 979 й. ҳоз. Пекинни эгаллаб, киданларга кучли зарба беришни режалаштирган. Аммо жангда мағлубиятга учраган, киданлар хонлик пойтахти Кайфинни босиб олишган. С. хони Тайцзун сарой амалдорлари билан пойтахтни ташлаб жан.га қочган. С. Ляо давлати билан сулҳ тузишга, унга ўлпон тўлаб туришга ва қўшин сонини кескин қисқартиришга рози бўлган. Кейинги даврларда С. сулоласи Ляо давлати таъсиридан чиқишга кўп ҳаракат қилсада, уддасидан чиқа олмаган. 1127 й. пойтахт Линъан (ҳоз. Хангчжоу) ш.га кўчирилган. Шундан кейин С. хонлиги Жанубий С. деб аталди. 1279 й. у мўғуллар томонидан тугатилган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.