Sunami
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 34-b. — ziyouz.com
Sunami (yaponça — ajal va vayronalik keltiruvçi tölqinlar) — suv ostida yoki sohil böyida kuçli zilzila bölganda, ba'zan vulkanlar otilişi yoki boşqa tektonik jarayonlar oqibatida dengiz tubining kötarilişi va çökişi natijasida yuzaga keladigan juda uzun gravitatsion dengiz tölqinlari. Suvning kam siqilişi va suv tubi maydonlarining deformatsiyalaniş darajasining juda jadalligi sababli, unga tayangan suv ustuni tarqalişga ulgurmay örnidan qözğaladi, natijada okean yuzasidan kötariliş va pasayiş yuzaga keladi. Bu yuzaga kelgan qözğaliş suv qatlamining tölqinsimon harakatlanişiga sabab böladi, ya'ni katta tezlikda (50 dan 1000 km/so-atgaça) harakatlanuvçi S. tölqinlari yuzaga keladi. Tölqinlar oraliğidagi masofa 5 dan 1500 km gaça, balandligi esa oçiq okeanda 0,1 m dan 5 m gaça, qirğoqlarda 10 m dan 50 m gaça yetadi va undan ham ortib ketadi. S. katta halokatlar keltiradi. Asosan, Tinç okean qirğoqlarida (S.larning 80%) kuzatiladi. Eng kuçli S. 1895 y.da Xonsyu o. yaqinida sodir bölgan. Sönggi 2004 y. 26 dek. da Jan.-Şarqiy Osiyo mamlakatlarida yuz bergan S. oqibatida 300 mingdan ziyod kişi qurbon böldi va bedarak yöqoldi. Şu regionda joylaşgan mamlakatlar iqtisodiga ulkan zarar keltirdi. S.dan qisman saq-laniş uçun okean va dengiz qirğoqlarida inşootlar quriladi. Bir neça mamlakatlarda aholini S.dan xabardor qiliş xizmatlari tuzilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЦУНАМИ (японча — ажал ва вайроналик келтирувчи тўлқинлар) — сув остида ёки соҳил бўйида кучли зилзила бўлганда, баъзан вулканлар отилиши ёки бошқа тектоник жараёнлар оқибатида денгиз тубининг кўтарилиши ва чўкиши натижасида юзага келадиган жуда узун гравитацион денгиз тўлқинлари. Сувнинг кам сиқилиши ва сув туби майдонларининг деформацияланиш даражасининг жуда жадаллиги сабабли, унга таянган сув устуни тарқалишга улгурмай ўрнидан қўзғалади, натижада океан юзасидан кўтарилиш ва пасайиш юзага келади. Бу юзага келган қўзғалиш сув қатламининг тўлқинсимон ҳаракатланишига сабаб бўлади, яъни катта тезликда (50 дан 1000 км/со-атгача) ҳаракатланувчи Ц. тўлқинлари юзага келади. Тўлқинлар оралиғидаги масофа 5 дан 1500 км гача, баландлиги эса очиқ океанда 0,1 м дан 5 м гача, қирғоқларда 10 м дан 50 м гача етади ва ундан ҳам ортиб кетади. Ц. катта ҳалокатлар келтиради. Асосан, Тинч океан қирғоқларида (Ц.ларнинг 80%) кузатилади. Энг кучли Ц. 1895 й.да Хонсю о. яқинида содир бўлган. Сўнгги 2004 й. 26 дек. да Жан.-Шарқий Осиё мамлакатларида юз берган Ц. оқибатида 300 мингдан зиёд киши қурбон бўлди ва бедарак йўқолди. Шу регионда жойлашган мамлакатлар иқтисодига улкан зарар келтирди. Ц.дан қисман сақ-ланиш учун океан ва денгиз қирғоқларида иншоотлар қурилади. Бир неча мамлакатларда аҳолини Ц.дан хабардор қилиш хизматлари тузилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.