Sun'iy buyrak

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 733–734-b. — ziyouz.com

Sun'iy buyrak SUN'IY BUYRAK, gemodializator — xastalangan buyraklarning çiqaruv funksiyasini vaqtinça ötaydigan apparat. Asosiy vazifasi ötkir va surunkali buyrak yetişmovçiligida suv elektrolit va kislotaişqor balansini, qon tarkibini normal saklaş, moddalar almaşinuvi mahsulotlarini va turli zaharlanişlardan hosil bölgan toksinlarni, şuningdek, şişganda organizmdagi ortiqça suvni çiqarib taşlaşdan iborat (gemodializ).

Amerikalik olim Abel 1913 y. dializ apparati kaşf qilib, tajribada sinab kördi. Keyinçalik gollandiyalik V. Kolf (1944 y.) Berk bilan hamkorlikda klinik talablarga birmunça javob bera oladigan Sb. ixtiro qilib, amaliyotda ilk bor qölladi.

S.b.ning işlaşi moddalarning qon va dializlaydigan maxsus eritmadagi konsentratsiyalari farqi tufayli yarim ötkazuvçi membranadan ötişötmaslik xususiyatiga asoslangan: oqsillar, qonning şaklli elementlari, bakteriyalar, mol. m. si 30000 dan katta bölgan moddalar membranadan ötmaydi; azotli çiqindilar — moçevina (siydikçil), siydik kislota, kreatinin kabi organizmni zaharlovçi moddalar esa membranadan tösiqsiz ötib, maxsus eritmaga ajratib olinadi. Sb. işlaganda bemorning bilak venasidan nasosmexanik yurak yordamida venoz şunt orqali sörilayotgan qon dializator kapillyarlari orqali ötadi. Kapillyarlar sirti boşqa nasosdan beriladigan dializlovçi eritma bilan yuvib turilişi natijasida qon çiqindilardan tozalanadi.

Arterialvenoz (AVŞ) bemorni Sb. apparatiga ulaş vositasi bölib, keyinçalik takomillaştirildi va arterialvenoz fistula (AVF) ixtiro qilindi, lekin bu usulda tomirlarning varikoz kengayişi, venoz qon oqimining buzilişi kabi noxuş holatlar kuzatiladi. AVFning kamköstsiz varianti «Toşkent buyrakni köçirib ötkaziş markazi»ning olimlari — akad. Ö.Oripov va şogirdlari tomonidan hal qilindi (1971 y.). Surunkali buyrak kasalligi bor bemorlarda ambulatoriya şaroitida zamonaviy AVF yordamida gemodializ ötkaziş keng yölga qöyildi.

Hoz. AVF hosil qilişning amaliyotda turli modifikatsiyalari işlab çiqiddi. Bemorlarni zudlik bilan gemodializga tayyorlaş maqsadida (yuqori darajadagi uremiya, gipergidratatsiya, giperkaliyemiya) ularning markaziy venasiga (ömrov osti, son venasi, böyinturuq venalari) ikki yorikli kateter örnatiş keng qöllanila boşlandi. Gemodializ seanslari 4—8 soat davom etib, bu vaktda qon ivib qolmasligi uçun unga geparin moddasi qöşib turiladi. Gemodializ bilan davolaşning boşlanğiç davrlarida turli xil gemorragik asoratlarning oldini oliş maqsadida gemodializ seanslari regionar geparinizatsiya (protamin sulfat) bilan olib boriladi.

Gemodializ muolajasi samaradorligi gemodializatorlarni dializlovçi yuzasi maydoniga boğliq. Dializator texnik xususiyatlarining yaxşilanişi, S.b. apparatlarining takomillaştirilişi, qonning dializator orqali aylanib ötişi tezligining oşişi (AVF takomillaşişi) gemodializdagi bemorlar hayotining uzayişiga olib keldi. Şuningdek, bemorlarni davolanişga psixologik tayyorlaş ham katta ahamiyatga ega.

Respublikamizning har bir viloyatida gemodializ markazlari bor. Toşkent ş.da 6 ta ixtisoslaştirilgan gemodializ markazi faoliyat körsatadi, ularda zamonaviy S.b. apparatlari örnatilgan.

Anvar Zufarov, Iskandar Yöldoşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУНЪИЙ БУЙРАК, гемодиализатор — хасталанган буйракларнинг чиқарув функциясини вақтинча ўтайдиган аппарат. Асосий вазифаси ўткир ва сурункали буйрак етишмовчилигида сув электролит ва кислотаишқор балансини, қон таркибини нормал саклаш, моддалар алмашинуви маҳсулотларини ва турли заҳарланишлардан ҳосил бўлган токсинларни, шунингдек, шишганда организмдаги ортиқча сувни чиқариб ташлашдан иборат (гемодиализ).

Америкалик олим Абель 1913 й. диализ аппарати кашф қилиб, тажрибада синаб кўрди. Кейинчалик голландиялик В. Колф (1944 й.) Берк билан ҳамкорликда клиник талабларга бирмунча жавоб бера оладиган Сб. ихтиро қилиб, амалиётда илк бор қўллади.

С.б.нинг ишлаши моддаларнинг қон ва диализлайдиган махсус эритмадаги концентрациялари фарқи туфайли ярим ўтказувчи мембранадан ўтишўтмаслик хусусиятига асосланган: оқсиллар, қоннинг шаклли элементлари, бактериялар, мол. м. си 30000 дан катта бўлган моддалар мембранадан ўтмайди; азотли чиқиндилар — мочевина (сийдикчил), сийдик кислота, креатинин каби организмни заҳарловчи моддалар эса мембранадан тўсиқсиз ўтиб, махсус эритмага ажратиб олинади. Сб. ишлаганда беморнинг билак венасидан насосмеханик юрак ёрдамида веноз шунт орқали сўрилаётган қон диализатор капиллярлари орқали ўтади. Капиллярлар сирти бошқа насосдан бериладиган диализловчи эритма билан ювиб турилиши натижасида қон чиқиндилардан тозаланади.

Артериалвеноз (АВШ) беморни Сб. аппаратига улаш воситаси бўлиб, кейинчалик такомиллаштирилди ва артериалвеноз фистула (АВФ) ихтиро қилинди, лекин бу усулда томирларнинг варикоз кенгайиши, веноз қон оқимининг бузилиши каби нохуш ҳолатлар кузатилади. АВФнинг камкўстсиз варианти «Тошкент буйракни кўчириб ўтказиш маркази»нинг олимлари — акад. Ў.Орипов ва шогирдлари томонидан ҳал қилинди (1971 й.). Сурункали буйрак касаллиги бор беморларда амбулатория шароитида замонавий АВФ ёрдамида гемодиализ ўтказиш кенг йўлга қўйилди.

Ҳоз. АВФ ҳосил қилишнинг амалиётда турли модификациялари ишлаб чиқидди. Беморларни зудлик билан гемодиализга тайёрлаш мақсадида (юқори даражадаги уремия, гипергидратация, гиперкалиемия) уларнинг марказий венасига (ўмров ости, сон венаси, бўйинтуруқ веналари) икки ёрикли катетер ўрнатиш кенг қўлланила бошланди. Гемодиализ сеанслари 4—8 соат давом этиб, бу вактда қон ивиб қолмаслиги учун унга гепарин моддаси қўшиб турилади. Гемодиализ билан даволашнинг бошланғич даврларида турли хил геморрагик асоратларнинг олдини олиш мақсадида гемодиализ сеанслари регионар гепаринизация (протамин сульфат) билан олиб борилади.

Гемодиализ муолажаси самарадорлиги гемодиализаторларни диализловчи юзаси майдонига боғлиқ. Диализатор техник хусусиятларининг яхшиланиши, С.б. аппаратларининг такомиллаштирилиши, қоннинг диализатор орқали айланиб ўтиши тезлигининг ошиши (АВФ такомиллашиши) гемодиализдаги беморлар ҳаётининг узайишига олиб келди. Шунингдек, беморларни даволанишга психологик тайёрлаш ҳам катта аҳамиятга эга.

Республикамизнинг ҳар бир вилоятида гемодиализ марказлари бор. Тошкент ш.да 6 та ихтисослаштирилган гемодиализ маркази фаолият кўрсатади, уларда замонавий С.б. аппаратлари ўрнатилган.

Анвар Зуфаров, Искандар Йўлдошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.