Sun'iy nafas oldiriş

Sun'iy nafas oldiriş - sun'iy yöl bilan (maxsus usullar yoki apparatlar yordamida) öpkaga havo kiritiş va çiqariş, boşqaça qilib aytganda öpkaning havo almaştiriş funksiyasini tiklaş. Mustaqil nafas oliş töxtaganda yoki buzilganda (nafas yöllariga yot jismlar tuşganda, is tekkanda, tok urganda, kişi suvga çökkanda va b. hollarda) qöllanadi.

S.n.o. ekspirator usullar, qöl apparatlari — respiratorlar hamda avtomatik respiratorlar yordamida amalga oşiriladi.

Ekspirator usullar apparatsiz («oğizdan oğizga», «oğizdan burunga», «oğizdan oğizga va burunga») hamda apparatli usullarga bölinadi; apparatli usullarda jabrlanuvçi har xil nafas olibçiqariş nayçalari, havo ötkazgiçlar, oğizburun niqoblari va b.dan foydalanadi. SilvestrBroş usuli ham qöl bilan bajariladigan, ya'ni apparatsiz usulga kiradi. Ekspirator usullar, şuningdek, qöl apparatlari — respiratorlar jabrlanuvçi kasalxonaga yotqizilgunça körsatiladigan şoşilinç tibbiy yordamda, köpinça statsionar şaroitida ham keng qöllanadi. Ular har xil tuzilişdagi ikkita birbiriga tutaş moslama — şlang orqali yoki bevosita birlaştirilgan nafas xaltasi yoki meşi va nafas niqobidan iborat.

Avtomatik respiratorlar juda köp sonli har xil ixçam va statsionar, jumladan, nafas bilan boğliq holatlarni kompyuter orqali boşqaradigan, nafasga olinadigan va çiqariladigan havo aralaşmalarini, jabrlanuvçi qonining gaz tarkibini nazorat kilib turadigan va b. moslamalardan iborat. Qandayligidan qati nazar, hamma avtomatik respiratorlar umumiy tuzilişga ega. Bularga 1) kislorodning beriliş tezligini tartibga solib turadigan moslamasi bor kislorod manbai (kislorodli ballon, markazlaştirilgan kislorod gazli magistral, kislorod konsentratori); 2) kislorodni atrofdagi havo va zarur bölganda maxsus gazli aralaşma bilan aralaştirib beradigan aralaştirgiç; 3) xavo puflaş parametrlarini boşqariş mexanizmlari bilan meşni havo yoki gazli aralaşmaga töldiriş moslamasi; 4) nafas niqobi, biriktiruvçi nayça, karbonat angidrid va anestetiklarni konturning teskari qismidagi yutgiçdan iborat «nafas konturi» moslamasi kiradi.

Öziga xos avtomatik respirator ham mavjud. Undan injeksion prinsipda havo yuborişda foydalaniladi; traxeotomik yoki traxeostomik nayça orqali traxeyaga injektor kiritiladi va u orqali traxeyaga 1—3 atm bosim ostida töxtovsiz kislorod — gazli aralaşma yuboriladi. Bunda havo bilan çiqayotgan aralaşma öpkadan injektor yonidan töxtovsiz çiqib ketadi.

Klinika amaliyotida S.n.o. kuyidagi xrllarda qöllanadi: falokat, halokat, baxtsiz hodisalar, oğir şikastlanişlarda hodisa sodir bölgan joyda, kasalxonaga olib ketilayotgan vaktda va kasalxona şaroitida; ahvoli oğir va hayoti xavf ostida turgan bemorlarda jadal muolaja komponenti sifatida. Bunday bemorlarda mustaqil nafas olişning energetik «bahosi» organizm uçun juda yuqori böladi va mustakil nafas olişni töxtatib, apparat yordamida yordamçi yoki töliq sun'iy nafas olişga ötiş öpkada havo almaşiniş funksiyasining almaştirilişi hisobiga organizm axvolini yengillaştiradi. Bu «reja asosidagi S.n.o.» dir; «intubatsion narkoz» bilan katta operatsiyalar ötkazilganda dorilar bilan bemorni bexuş qilibgina qolmay, intubatsion nayça orqali mustakil nafas oliş ham töxtatiladi. Skelet muskullari funksiyasini töxtatiş mioplegiya yoki miorelaksatsiya deb ataladi, bunday vaziyatlarda xirurgning kerakli sohada, mas, qorin böşliğida operatsiya qilişini yengillaştiriş maqsadida nafas olişni töxtatibgina qolmay, muskullar ham töliq böşaştiriladi. Binobarin, faqat intubatsion umumiy narkoz joriy qilinişining özi kökrak xirurgiyasining jadal rivojlanişiga, ya'ni kökrak böşliği a'zolarida bemalol operatsiyalar ötkazişga imkon berdi. Bunday operatsiyalarda nafas olişda, asosan, öpkaning bir bölagi, operatsiya qilinadigan tomondagi bölagi esa ozgina qatnaşişini ta'minlaydigan maxsus moslamalar va usullar qöllanadi; nerv sistemasining ba'zi kasalliklarida, ya'ni diafragmal nerv funksiyasi töxtaganda va bemor mustaqil nafas ololmaganda bir neça hafta, oylab va hatgo yillab S.n.o. usulini qöllaşga töğri keladi.

Yuqoridagi hollarda S.n.o.da ötkaziladigan tadbirlar, qöllanadigan usullar respirator terapiya deb ataladi. Bu fiziologiya va tibbiyotning emas, balki eng zamonaviy texöikava texnologiyaning ham yutuği bölib, tibbiyot fani va amaliyotida eng ilgor usul xisoblanadi.

Jöra Sobirov.