Sun'iy qoçiriş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 737–738-b. — ziyouz.com
Sun'iy qoçiriş (uruğlantiriş) — qişloq xöjaligi. hayvonlarini qoçiriş (uruğlantiriş) uçun erkak hayvonlardan olingan spermani kuyikkan urgoçi hayvon jinsiy yöliga (baçadon böyniga yoki baçadonga) sun'iy kiritiş. Seleksiyanaslçilik işida eng mahsuddor naslli erkak hayvonlardan unumli foydalaniş, hayvonlar zotlarining nasl sifatlarini jadal yaxşilaş maqsadlarida qöllanadi, mollar tabiiy qoçirilganda jinsiy a'zo orqali yuqişi mumkin bölgan kasalliklar (brutsellyoz, vibrioz va b.)ning oldi olinadi. Spermalar naslçilik korxona (stansiya)laridagi eng yaxşi nasddor erkak hayvonlardan olinadi. S.k,. 5 ta asosiy texnik usuldan iborat: erkak hayvondan sperma oliş, uning sifatini baholaş, maxsus şaroitda suyultiriş, uruğlantiriş qobiliyatini yöqotmay sovuq muhitda saklaş, urğoçi hayvon jinsiy yöliga kiritiş.
Tarixiy ma'lumotlarga qaraganda, S.q.ning ibtidoiy usuli mil. av. davrlarda otlar zotini yaxşilaşda qöllanilgan. 18—19-a.larda bu usulga qiziqiş va uni örganiş avj oldi. S.q.ni 1763 y.da nemis olimi S.A.Yakobi baliklarda, 1780—82 y.larda Italiyada Spalansani va Rossi itlarda, 1893 y.da Rossiyada veterinar vraç Lideman biyalarda qöllagan. 1928—33 y.larda yangi uruğ oliş, saqlaş va suyultiriş usullari kaşf etilgan. Hayvonlar spermasini çuqur muzlatiş va uni uzoq muddat saqlaş usuli 1946 y.da işlab çiqilgan.
S.q. qoramolçilikda yil davomida, qöyçilik va baliqçilikda mavsumiy qöllaniladi. S.q. uçun sperma buqalardan haftada 2—4 marta, qöçqorlardan kuniga 2—4 marta, çöçqalardan 3 yoki 2 kunda 1, ayğirlardan 1 kunda 1 marta olinadi. Suyultirilgan va —2—4°da saqlangan buqa spermasidan 3 sutka, qöçqornikidan 24 (ba'zan 36) soat, ayğirnikidan 24—36 soat davomida foydalaniş mumkin.
Bitta nasldor buqaning bir martalik 4—5 sm3 şahvati (spermasi)dan önlab, suyultirilgan uruğlaridan 1500—2000 boş sigir va ğunajinni S q. mumkin.
S.q.da urğoçi hayvonlarning kuyikiş holati muntazam kuzatib boriladi. Qoramolçilikda har kuni 3 maxal (ertalab, tuşda va keçqurun) podadagi kuyikkan sigir va ğunajinlar ajratilib, sun'iy uruğlantiriladi, söngra ular 10—12 soatdan keyin yana qayta urutlantiriladi. S.q.da şpritskateteri, şpritsyarim avtomat va yoritgiçli qin oynasi kabi asboblardan foydalaniladi. Har bir qoçirilgan ona hayvon uçun maxsus kartoçka yuritiladi. Kartoçkada ona molning laqabi yoki tartib inventar raqami, zoti, yoşi, birinçi marta qoçirilgan yoşi, qoçiriş va takroriy qoçiriş muddatlari, uruği qöllanilgan erkak hayvonning laqabi yoki inventar raqami va zoti, qoçirilgan ona molning tuğiş muddatlari qayd etiladi (q. Davlat naslçilik korxonasi). Özbekistonda S.q. usuli 20-a.ning 50y.laridan boşlab amaliyotga kiritiddi.
Izatulla Eşmatov.
Q.: Davlat naslçilik korxonasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУНЪИЙ ҚОЧИРИШ (уруғлантириш) — қишлоқ хўжалиги. ҳайвонларини қочириш (уруғлантириш) учун эркак ҳайвонлардан олинган спермани куйиккан ургочи ҳайвон жинсий йўлига (бачадон бўйнига ёки бачадонга) сунъий киритиш. Селекциянаслчилик ишида энг маҳсуддор наслли эркак ҳайвонлардан унумли фойдаланиш, ҳайвонлар зотларининг насл сифатларини жадал яхшилаш мақсадларида қўлланади, моллар табиий қочирилганда жинсий аъзо орқали юқиши мумкин бўлган касалликлар (бруцеллёз, вибриоз ва б.)нинг олди олинади. Спермалар наслчилик корхона (станция)ларидаги энг яхши насддор эркак ҳайвонлардан олинади. С.к,. 5 та асосий техник усулдан иборат: эркак ҳайвондан сперма олиш, унинг сифатини баҳолаш, махсус шароитда суюлтириш, уруғлантириш қобилиятини йўқотмай совуқ муҳитда саклаш, урғочи ҳайвон жинсий йўлига киритиш.
Тарихий маълумотларга қараганда, С.қ.нинг ибтидоий усули мил. ав. даврларда отлар зотини яхшилашда қўлланилган. 18—19-а.ларда бу усулга қизиқиш ва уни ўрганиш авж олди. С.қ.ни 1763 й.да немис олими С.А.Якоби баликларда, 1780—82 й.ларда Италияда Спаланцани ва Росси итларда, 1893 й.да Россияда ветеринар врач Лидеман бияларда қўллаган. 1928—33 й.ларда янги уруғ олиш, сақлаш ва суюлтириш усуллари кашф этилган. Ҳайвонлар спермасини чуқур музлатиш ва уни узоқ муддат сақлаш усули 1946 й.да ишлаб чиқилган.
С.қ. қорамолчиликда йил давомида, қўйчилик ва балиқчиликда мавсумий қўлланилади. С.қ. учун сперма буқалардан ҳафтада 2—4 марта, қўчқорлардан кунига 2—4 марта, чўчқалардан 3 ёки 2 кунда 1, айғирлардан 1 кунда 1 марта олинади. Суюлтирилган ва —2—4°да сақланган буқа спермасидан 3 сутка, қўчқорникидан 24 (баъзан 36) соат, айғирникидан 24—36 соат давомида фойдаланиш мумкин.
Битта наслдор буқанинг бир марталик 4—5 см3 шаҳвати (спермаси)дан ўнлаб, суюлтирилган уруғларидан 1500—2000 бош сигир ва ғунажинни С қ. мумкин.
С.қ.да урғочи ҳайвонларнинг куйикиш ҳолати мунтазам кузатиб борилади. Қорамолчиликда ҳар куни 3 махал (эрталаб, тушда ва кечқурун) подадаги куйиккан сигир ва ғунажинлар ажратилиб, сунъий уруғлантирилади, сўнгра улар 10—12 соатдан кейин яна қайта урутлантирилади. С.қ.да шприцкатетери, шприцярим автомат ва ёритгичли қин ойнаси каби асбоблардан фойдаланилади. Ҳар бир қочирилган она ҳайвон учун махсус карточка юритилади. Карточкада она молнинг лақаби ёки тартиб инвентарь рақами, зоти, ёши, биринчи марта қочирилган ёши, қочириш ва такрорий қочириш муддатлари, уруғи қўлланилган эркак ҳайвоннинг лақаби ёки инвентарь рақами ва зоти, қочирилган она молнинг туғиш муддатлари қайд этилади (қ. Давлат наслчилик корхонаси). Ўзбекистонда С.қ. усули 20-а.нинг 50й.ларидан бошлаб амалиётга киритидди.
Изатулла Эшматов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.