Sun'iy tanlaş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 736-b. — ziyouz.com

Sun'iy tanlaş — odam tomonidan eng qimmatli xöjalik belgilariga ega bölgan hayvon va ösimliklarning ayrim nusxalari, zotlari, novlarini ulardan avlod oliş maqsadida tanlab oliş. St. nazariyasi asoslarini. Ç. Darvin ifodalab bergan (1859). U St. uy hayvonlari zotlarini va ekinlar navlarining paydo bölişiga sabab bölgan asosiy omil ekanligini körsatib berdi. S.t.ning ta'siri va natijalarini tadqiq qiliş Darvinning tabiiy tanlaniipş asoslab berişida muhim ahamiyatga ega böldi. Ibtidoiy davrlarda odam foydali ğayvonlarni xonakilaştiriş va iste'molga yarokli ösimliklar östirişda St. ongsiz hrlda yuz bergan. Ibtidoiy çorvadorlar va dehqonldr hayvon va u'simliklarning saralarini saklab qolişga va ulardan nayel, urug olişga ğarakat qilişgan. Eng yaxşi hayvonlarni avloddanavlodga saklab boriş podani yangilab, qayta tiklab turiş imkonini bergan, yaxşi uruglar ekiş esa barqaror hosilni ta'minlagan.

18-a.ning 2-yarmida paydo bölgan seleksiya mahorati (muayyan uslublar asosida tanlaş) çorvaçilik va ösimlikşunoslikda öz ahamiyatini töliq saqlab kelmoqda. Ilmiy St. ayrim bir qimmatli xöjalik belgilari böyiça olib boriladi, bu esa organizmlarda genetik va morfologik korellyatsiya tizimlarining buzilişiga olib keladi. Şu sababli köp hollarda S.t. ning qöşimça natijasi tarzida organizmlarning fenotipik özgaruvçanligi ortadi, umumiy hayotçanligi pasayadi. S.t. ning yalpi va yakka (individual) tanlaş şakllari bor. Yalpi tanlaş da fenotip böyiça zot yoki nav standartlariga muvofik, kelmaydigan barça nusxalar yaroqsizga çiqariladi (zot yoki nav sifatlarini saqlab qoliş maqsadlarida ötkaziladi) G Yakka tanlaşda ayrim nusxalar belgilarning irsiy barqarorligini qisobga olgan xrlda, genotip böyiça ösimlik navi yoki hayvon zotini bir qança avlodlarda baholaş bilan olib boriladi (zot va navga xos sifatlarni takomillaştirişni ta'minlaydi).

Bahodir Normativ, Izatulla Eşmatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУНЪИЙ ТАНЛАШ — одам томонидан энг қимматли хўжалик белгиларига эга бўлган ҳайвон ва ўсимликларнинг айрим нусхалари, зотлари, новларини улардан авлод олиш мақсадида танлаб олиш. Ст. назарияси асосларини. Ч. Дарвин ифодалаб берган (1859). У Ст. уй ҳайвонлари зотларини ва экинлар навларининг пайдо бўлишига сабаб бўлган асосий омил эканлигини кўрсатиб берди. С.т.нинг таъсири ва натижаларини тадқиқ қилиш Дарвиннинг табиий танланиипш асослаб беришида муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ибтидоий даврларда одам фойдали ғайвонларни хонакилаштириш ва истеъмолга ярокли ўсимликлар ўстиришда Ст. онгсиз ҳрлда юз берган. Ибтидоий чорвадорлар ва деҳқонлдр ҳайвон ва у’симликларнинг сараларини саклаб қолишга ва улардан наел, уруг олишга ғаракат қилишган. Энг яхши ҳайвонларни авлодданавлодга саклаб бориш подани янгилаб, қайта тиклаб туриш имконини берган, яхши уруглар экиш эса барқарор ҳосилни таъминлаган.

18-а.нинг 2-ярмида пайдо бўлган селекция маҳорати (муайян услублар асосида танлаш) чорвачилик ва ўсимликшуносликда ўз аҳамиятини тўлиқ сақлаб келмоқда. Илмий Ст. айрим бир қимматли хўжалик белгилари бўйича олиб борилади, бу эса организмларда генетик ва морфологик корелляция тизимларининг бузилишига олиб келади. Шу сабабли кўп ҳолларда С.т. нинг қўшимча натижаси тарзида организмларнинг фенотипик ўзгарувчанлиги ортади, умумий ҳаётчанлиги пасаяди. С.т. нинг ялпи ва якка (индивидуал) танлаш шакллари бор. Ялпи танлаш да фенотип бўйича зот ёки нав стандартларига мувофик, келмайдиган барча нусхалар яроқсизга чиқарилади (зот ёки нав сифатларини сақлаб қолиш мақсадларида ўтказилади) Г Якка танлашда айрим нусхалар белгиларнинг ирсий барқарорлигини қисобга олган хрлда, генотип бўйича ўсимлик нави ёки ҳайвон зотини бир қанча авлодларда баҳолаш билан олиб борилади (зот ва навга хос сифатларни такомиллаштиришни таъминлайди).

Баҳодир Норматив, Изатулла Эшматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.