Sunniylik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 732–733-b. — ziyouz.com

Sunniylik (sunna sözidan) islom dinidagi 2 asosiy yönalişdan biri va eng keng tarqalgani. Jahondagi barça musulmonlarning taxm. 93% i Ska (qolgan 7% i şialikka) mansub (2004). S. tarafdorlari, asosan, Osiyo va Afrikada (Pokiston, Bangladeş, Hindiston, Indoneziya, Malayziya, Xitoy, Afğoniston, Turkiya, Arabiston ya.o. va Fors körfazi atrofidagi arab mamlakatlarida, Suriya, Livan, Iordaniya, Şim.Şarqiy va Ğarbiy Afrika mamlakatlarida), Bolqon mamlakatlari, Kipr va AQŞda yaşaydi.

Islom dastlabki davrda heç qanday yönaliş, mazhab va oqimlarga bölinmagan. 7-a.ning örtalarida turli siyosiy sabablarga köra, musulmonlar safida böliniş paydo böldi. Avval şialar, keyin xorijişşr musulmonlar ommasidan ajrab çiqdilar. Ular özining haqligini isbot qiliş uçun öz fikrini, yönalişini himoya qila boşladi, şu tariqa har guruhning öziga xos aqidasi şakllana bordi.

S böyiça Abu Hanifa (Imomi A'tm) ning «alFiqh alakbar» asari eng nodir ilmiy meros sanaladi. Bu işda Abul Hasan Aş'ariy bilan Abu Mansur Moturidiylarning xizmatlari beqiyosdir. S yönalişida şu ikki alloma asos solgan aqidaviy maktablar barça sunniy ulamolar tomonidan e'tirof etilgan. S. tamoyillari, asosan, quyidagilardan iborat: 1. Mavjudotlarning ğaqiqat va mohiyati bor narsa bölib, ularni biliş mumkin. Biliş vositalari — beşta sezgi a'zolari, ilohiy manbalar va aql. 2. Olam qadim emas, balki qaçondir Alloh tarafidan yaratilgan. 3. Butun borliqni yaratgan Allohning zoti bitta, u öziga xos azaliy va abadiy köpgina sifatlarga ega. 4. Zotiy sifatlari sanalmiş ilm, qudrat, hayot, iroda, eşitiş, köriş, gapiriş Allohning azaliy va abadiy sifatlaridir. Uning zoti ham, sifatlari ham özi yaratgan maxluqot va mavjudotlarning sifatlariga aslo öxşamaydi. Uning sifatlari nuqsonsiz, barkamoldir. 5. Allohning ismlari köp. Hadisda 99 ta gözal ismlari zikr etilgan (q. alAsmo alhusno). 6. Allohning adolatli ekani. Hidoyat va zalolat yöllarini körsatib qöygaç, adaşgan va kufr yölini tanlaganlarni jazolaşi adolat hisoblanadi. Bordiyu, zalolat yölidan asrab qolsa — bu Uning fazli, marhamati. Asramasa adolati hisoblanadi. 7. Payğambarlarning hammasini barhaq deb tasdiq etiş. Ularning adadi garçi ba'zi hadis va rivoyatlarda körsatilgan bölsada, muayyan bir adad qatiy deb hisoblanmagani ma'qul. Payğambarlarning birinçisi — Odam (as), oxirgisi — Muhammad (sav). 8. Payğambarlarning mö'jizalarini haq deb e'tiqod qiliş. Şuningdek, avliyolarning karomatlari ham haq va rostdir. Heç bir avliyo payğambar darajasiga yeta olmaydi. 9. Islomning beş rukni — imon kalimasi, namoz, röza, zakot, haj har bir musulmon zimmasiga farzi ayn ekani. Farzlardan birortasini beuzr tark etsa yoki şar'an taqiklangan işlarga qöl ursa qattiq gunohkor bölişi, lekin kofir bölmasligini tasdiq etiş. 10. Imon — Muhammad (sav) Alloh taolo tomonidan keltirgan barça xabar va ma'lumotlarni haq va rost ekaniga til bilan iqror etib, dil bilan tasdiqlaş deb biliş. Solih amallarni köp qilganda imon nuri köpayib, gunoh işlarni köp qilganda imon nuri ozayib turişini tasdiklaş va h.k.

S.da 4 ta diniyhuquqiy mazhab (hanafiylik, molikiylik, şofi'iylik, hanbaliylik) mavjud. S. islomda an'anaviy e'tiqod yöli deb e'tirof etilib kelgan.

S. bilan şialik örtasida hokimiyat masalasida, ayrim diniy marosim va an'analarda birmunça tafovutlar bor. Özbekistonda, asosan, Ska e'tiqod qilinadi..

Ad.: Husniddinov 3., Islom: yönalişlar, mazhablar, oqimlar, T., 2000.

Abdulaziz Mansur.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУННИЙЛИК (сунна сўзидан) ислом динидаги 2 асосий йўналишдан бири ва энг кенг тарқалгани. Жаҳондаги барча мусулмонларнинг тахм. 93% и Ска (қолган 7% и шиаликка) мансуб (2004). С. тарафдорлари, асосан, Осиё ва Африкада (Покистон, Бангладеш, Ҳиндистон, Индонезия, Малайзия, Хитой, Афғонистон, Туркия, Арабистон я.о. ва Форс кўрфази атрофидаги араб мамлакатларида, Сурия, Ливан, Иордания, Шим.Шарқий ва Ғарбий Африка мамлакатларида), Болқон мамлакатлари, Кипр ва АҚШда яшайди.

Ислом дастлабки даврда ҳеч қандай йўналиш, мазҳаб ва оқимларга бўлинмаган. 7-а.нинг ўрталарида турли сиёсий сабабларга кўра, мусулмонлар сафида бўлиниш пайдо бўлди. Аввал шиалар, кейин хорижишшр мусулмонлар оммасидан ажраб чиқдилар. Улар ўзининг ҳақлигини исбот қилиш учун ўз фикрини, йўналишини ҳимоя қила бошлади, шу тариқа ҳар гуруҳнинг ўзига хос ақидаси шакллана борди.

С бўйича Абу Ҳанифа (Имоми Аътм) нинг «алФиқҳ алакбар» асари энг нодир илмий мерос саналади. Бу ишда Абул Ҳасан Ашъарий билан Абу Мансур Мотуридийларнинг хизматлари беқиёсдир. С йўналишида шу икки аллома асос солган ақидавий мактаблар барча сунний уламолар томонидан эътироф этилган. С. тамойиллари, асосан, қуйидагилардан иборат: 1. Мавжудотларнинг ғақиқат ва моҳияти бор нарса бўлиб, уларни билиш мумкин. Билиш воситалари — бешта сезги аъзолари, илоҳий манбалар ва ақл. 2. Олам қадим эмас, балки қачондир Аллоҳ тарафидан яратилган. 3. Бутун борлиқни яратган Аллоҳнинг зоти битта, у ўзига хос азалий ва абадий кўпгина сифатларга эга. 4. Зотий сифатлари саналмиш илм, қудрат, ҳаёт, ирода, эшитиш, кўриш, гапириш Аллоҳнинг азалий ва абадий сифатларидир. Унинг зоти ҳам, сифатлари ҳам ўзи яратган махлуқот ва мавжудотларнинг сифатларига асло ўхшамайди. Унинг сифатлари нуқсонсиз, баркамолдир. 5. Аллоҳнинг исмлари кўп. Ҳадисда 99 та гўзал исмлари зикр этилган (қ. алАсмо алҳусно). 6. Аллоҳнинг адолатли экани. Ҳидоят ва залолат йўлларини кўрсатиб қўйгач, адашган ва куфр йўлини танлаганларни жазолаши адолат ҳисобланади. Бордию, залолат йўлидан асраб қолса — бу Унинг фазли, марҳамати. Асрамаса адолати ҳисобланади. 7. Пайғамбарларнинг ҳаммасини барҳақ деб тасдиқ этиш. Уларнинг адади гарчи баъзи ҳадис ва ривоятларда кўрсатилган бўлсада, муайян бир адад қатьий деб ҳисобланмагани маъқул. Пайғамбарларнинг биринчиси — Одам (ас), охиргиси — Муҳаммад (сав). 8. Пайғамбарларнинг мўъжизаларини ҳақ деб эътиқод қилиш. Шунингдек, авлиёларнинг кароматлари ҳам ҳақ ва ростдир. Ҳеч бир авлиё пайғамбар даражасига ета олмайди. 9. Исломнинг беш рукни — имон калимаси, намоз, рўза, закот, ҳаж ҳар бир мусулмон зиммасига фарзи айн экани. Фарзлардан бирортасини беузр тарк этса ёки шаръан тақикланган ишларга қўл урса қаттиқ гуноҳкор бўлиши, лекин кофир бўлмаслигини тасдиқ этиш. 10. Имон — Муҳаммад (сав) Аллоҳ таоло томонидан келтирган барча хабар ва маълумотларни ҳақ ва рост эканига тил билан иқрор этиб, дил билан тасдиқлаш деб билиш. Солиҳ амалларни кўп қилганда имон нури кўпайиб, гуноҳ ишларни кўп қилганда имон нури озайиб туришини тасдиклаш ва ҳ.к.

С.да 4 та динийҳуқуқий мазҳаб (ҳанафийлик, моликийлик, шофиъийлик, ҳанбалийлик) мавжуд. С. исломда анъанавий эътиқод йўли деб эътироф этилиб келган.

С. билан шиалик ўртасида ҳокимият масаласида, айрим диний маросим ва анъаналарда бирмунча тафовутлар бор. Ўзбекистонда, асосан, Ска эътиқод қилинади..

Ад.: Ҳусниддинов 3., Ислом: йўналишлар, мазҳаблар, оқимлар, Т., 2000.

Абдулазиз Мансур.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.