Superfosfat
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 739–740-b. — ziyouz.com
Superfosfat SUPERFOSFAT, Sa(H2PO4)2 H2OQSO4 (erkin H3PO4 aralaşmali) — asosiy fosforli öğit. Tabiiy fosfatlardan (apatit va fosforitdan) yoki appatit konsentratidan sulfat kislota bilan işlab olinadi. Sanoatda bir neça xil S. işlab çikariladi. Kukun (oddiy) S. — tez ta'sir qiluvçi, deyarli muştlanmaydigan, rezina hidi keladigan kulrangoq unsimon universal öğit. 19,5% fosfat angidrid bölgan oliy navi va 18% fosfat angidrid bölgan birinçi navi işlab çikariladi. Donador S. kukun S.ni donadorlaş va quritiş yöli bilan olinadi. Fizik xususiyatlari yaxşi, saqlanganda muştlaşib qolmaydi. Donadorlar namligi 2— 4% (kukun S.niki 12—13%). Tarkibidagi erkin kislota 2,5—1% bölgani uçun özlaştiriladigan fosfor (19,5% dan kam emas) kukun S.ga keraganda birmunça ortiq. Qoratov fosforitidan olingan donador S. tarkibida kamida 14% P2O5 va kupi bilan 2,5% erkin kislota böladi.
Ammoniylaşgan S. superfosfatni suvsiz ammiak, ammiakli eritma yoki ammiakatlar .bilan töyintirib olinadi. Uning tarkibi kiritilgan ammiak miqdoriga boğliq. Ammiak kam dozada bölganda S.ning erkin kislotasi (H3PO4) bilan monoammoniyfosfat (NH4H2PO4) hosil qiladi, öğitda suvda eruvçi P2O5 mikdori kamaymaydi. Ammiak köp miqdorda kiritilganda monoammoniyfosfat va sitratda ertuvçan dikalsiyfosfat hosil böladi, ya'ni suvda eruvçan P2O5 mikdori kamayadi. Yaxşi fizik xususiyatlarga ega; namlanmaydi, muştlaşib krlmaydi, soçiluvçan, idiş va qişloq xöjaligi. maşinalarining metall qismlarini yemiradigan erkin kislotadan xoli. Nisbatan yuqori samaraligi bilan ajralib turadi. Qöş S. — apatit konsentratini fosfat kta bilan işlab olinadigan konsentrlangan fosforli öğit. P2O5 mikdori 44—46%. Marganetsli S. tarkibida 14—19,5% P2O5 dan taşkari 1,5—2,5% marganets böladi, borli S.da 0,1—0,3% bor va molibden l i S.da 0,1% molibden böladi.
Dunyoda işlab çiqariladigan fosforli öğitlarning yarmiga yaqini S.ga töğri keladi. S.ni hamma tipdagi tuproqlarda har xil usullar bilan xamma ekinlarga qöllaş mumkin.
Suğorma dehqonçilikda qöproq ammoniylaşgan S, şuningdek, ammofos qöllaniladi, bu öğitlarning asosiy qismi kuzgi şudgorda, qolgani ösuvgullaş fazasida solinadi.
Ad.: Nabiyev M.N., Azotnokislotnaya pererabotka fosfatov, t. 1—2, T., 1976; Vişnyakov A.A., Fosforniye udobreniya iz karatauskix, guliobskix i drugix fosforitov, T., 1972.
Risqivoy Yoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУПЕРФОСФАТ, Са(Н2РО4)2 H2OҚSO4 (эркин Н3РО4 аралашмали) — асосий фосфорли ўғит. Табиий фосфатлардан (апатит ва фосфоритдан) ёки аппатит концентратидан сульфат кислота билан ишлаб олинади. Саноатда бир неча хил С. ишлаб чикарилади. Кукун (оддий) С. — тез таъсир қилувчи, деярли муштланмайдиган, резина ҳиди келадиган кулрангоқ унсимон универсал ўғит. 19,5% фосфат ангидрид бўлган олий нави ва 18% фосфат ангидрид бўлган биринчи нави ишлаб чикарилади. Донадор С. кукун С.ни донадорлаш ва қуритиш йўли билан олинади. Физик хусусиятлари яхши, сақланганда муштлашиб қолмайди. Донадорлар намлиги 2— 4% (кукун С.ники 12—13%). Таркибидаги эркин кислота 2,5—1% бўлгани учун ўзлаштириладиган фосфор (19,5% дан кам эмас) кукун С.га кэраганда бирмунча ортиқ. Қоратов фосфоритидан олинган донадор С. таркибида камида 14% Р2О5 ва купи билан 2,5% эркин кислота бўлади.
Аммонийлашган С. суперфосфатни сувсиз аммиак, аммиакли эритма ёки аммиакатлар .билан тўйинтириб олинади. Унинг таркиби киритилган аммиак миқдорига боғлиқ. Аммиак кам дозада бўлганда С.нинг эркин кислотаси (Н3РО4) билан моноаммонийфосфат (NH4H2PO4) ҳосил қилади, ўғитда сувда эрувчи Р2О5 микдори камаймайди. Аммиак кўп миқдорда киритилганда моноаммонийфосфат ва цитратда эртувчан дикальцийфосфат ҳосил бўлади, яъни сувда эрувчан Р2О5 микдори камаяди. Яхши физик хусусиятларга эга; намланмайди, муштлашиб крлмайди, сочилувчан, идиш ва қишлоқ хўжалиги. машиналарининг металл қисмларини емирадиган эркин кислотадан холи. Нисбатан юқори самаралиги билан ажралиб туради. Қўш С. — апатит концентратини фосфат кта билан ишлаб олинадиган концентрланган фосфорли ўғит. Р2О5 микдори 44—46%. Марганецли С. таркибида 14—19,5% Р2О5 дан ташкари 1,5—2,5% марганец бўлади, борли С.да 0,1—0,3% бор ва молибден л и С.да 0,1% молибден бўлади.
Дунёда ишлаб чиқариладиган фосфорли ўғитларнинг ярмига яқини С.га тўғри келади. С.ни ҳамма типдаги тупроқларда ҳар хил усуллар билан хамма экинларга қўллаш мумкин.
Суғорма деҳқончиликда қўпроқ аммонийлашган С, шунингдек, аммофос қўлланилади, бу ўғитларнинг асосий қисми кузги шудгорда, қолгани ўсувгуллаш фазасида солинади.
Ад.: Набиев М.Н., Азотнокислотная переработка фосфатов, т. 1—2, Т., 1976; Вишняков А.А., Фосфорные удобрения из каратауских, гулиобских и других фосфоритов, Т., 1972.
Рисқивой Ёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.