Sur tuproqlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 741-b. — ziyouz.com
Sur tuproqlar (böz tuproqlar) — çöldaşt mintaqasidagi öt ösimliklar bilan qoplangan, toğ etaklari qiya tekisliklarida tarqalgan tuproq tipi. Örta Osiyodagi çöldaştlarda keng tarqalgan bölib, şağalli yotqiziqlar ustidagi lyoss va lyossimon qumoklarda hosil böladi. S.t. yil davomida qisqa nam va iliq, uzoq davom etuvçi issiq va quruq davrning keskin navbatlanib kelişi şaroitida rivojlanadi. Yillik yoğin miqdori 200—600 mm. Ösimlik qoplami efemeroid rivojlaniş sikliga ega bölib, butun vegetatsiya davomida ösadigan köp yillik ösimliklar hamda çala butalar bilan aralaş ötlardan iborat. Tuproq kesimi aniq genetik qatlamlarga ajralmagan. Granulometrik tarkibiga köra, asosan, çangsimon, yengil va örtaça, kamdankam oğir qumoqli zarraçalardan iborat. Toğ oldi tik qiyaliklarida esa toşliqumoqli S.t. (A — çirindili qatlam qalinligi 10—20 sm, çirindi miqdori 1—3%, usti çimli; V — karbonatli qatlam, asosan, tipik va töq tusli; S. — ona jins) genetik qatlamlardan taşkil topadi. Oç tusli, tipik, töq tusli va kam karbonatli S.t. tipçalari bor. Oç tusli St., dengiz sathidan 200—800 m balandlikda dare terrasalari hamda tog etagi tekisliklarida (ayrim xrllarda undan yuqori, mas, Şerobod şahri, qoyali Oqtoğ toğlari va Qurama toğlarining kuçli eroziyalangan jan. qiyaliklarida uning yuqori çegarasi 1000—1100 m balandlikda) tarqalgan; çirindili qatlami qalinligi 40—50 sm. Tipik S.t. oç tusli S.t.ga nisbatan balandroqda, yoğingarçilik köp, harorat birmunça past bölgan toğ oldi tekisliklarida, adirlar va pastliklarida (dengiz sathidan 500—1000 m balandlikda) tarqalgan. Çirindili qatlam qalinligi 60—80 sm (yuqori qatlamlarda çirindi mikdori 1,5—2,5%). Töq tusli S.t. dengiz sathidan 700—1600 m balandlikdagi toğ oldi va past toglarda tarqalgan. Çirindili qatlam qalinligi 100—130 sm. Kam karbonatli S.t. toğ oldidagi lyossli va Tyanşan toğ etaklari tekisliklaridagi şim. qiyaliklarda tarqalgan.
S.t.da qişloq xöjaligi. ekinlari suğorilib yetiştiriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУР ТУПРОҚЛАР (бўз тупроқлар) — чўлдашт минтақасидаги ўт ўсимликлар билан қопланган, тоғ этаклари қия текисликларида тарқалган тупроқ типи. Ўрта Осиёдаги чўлдаштларда кенг тарқалган бўлиб, шағалли ётқизиқлар устидаги лёсс ва лёссимон қумокларда ҳосил бўлади. С.т. йил давомида қисқа нам ва илиқ, узоқ давом этувчи иссиқ ва қуруқ даврнинг кескин навбатланиб келиши шароитида ривожланади. Йиллик ёғин миқдори 200—600 мм. Ўсимлик қоплами эфемероид ривожланиш циклига эга бўлиб, бутун вегетация давомида ўсадиган кўп йиллик ўсимликлар ҳамда чала буталар билан аралаш ўтлардан иборат. Тупроқ кесими аниқ генетик қатламларга ажралмаган. Гранулометрик таркибига кўра, асосан, чангсимон, енгил ва ўртача, камданкам оғир қумоқли заррачалардан иборат. Тоғ олди тик қияликларида эса тошлиқумоқли С.т. (А — чириндили қатлам қалинлиги 10—20 см, чиринди миқдори 1—3%, усти чимли; В — карбонатли қатлам, асосан, типик ва тўқ тусли; С. — она жинс) генетик қатламлардан ташкил топади. Оч тусли, типик, тўқ тусли ва кам карбонатли С.т. типчалари бор. Оч тусли Ст., денгиз сатҳидан 200—800 м баландликда даре террасалари ҳамда тог этаги текисликларида (айрим хрлларда ундан юқори, мас, Шеробод шаҳри, қояли Оқтоғ тоғлари ва Қурама тоғларининг кучли эрозияланган жан. қияликларида унинг юқори чегараси 1000—1100 м баландликда) тарқалган; чириндили қатлами қалинлиги 40—50 см. Типик С.т. оч тусли С.т.га нисбатан баландроқда, ёғингарчилик кўп, ҳарорат бирмунча паст бўлган тоғ олди текисликларида, адирлар ва пастликларида (денгиз сатҳидан 500—1000 м баландликда) тарқалган. Чириндили қатлам қалинлиги 60—80 см (юқори қатламларда чиринди микдори 1,5—2,5%). Тўқ тусли С.т. денгиз сатҳидан 700—1600 м баландликдаги тоғ олди ва паст тогларда тарқалган. Чириндили қатлам қалинлиги 100—130 см. Кам карбонатли С.т. тоғ олдидаги лёссли ва Тяньшан тоғ этаклари текисликларидаги шим. қияликларда тарқалган.
С.т.да қишлоқ хўжалиги. экинлари суғорилиб етиштирилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.