Surma

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 754–755-b. — ziyouz.com

Surma (turkça vggpe, lot. Stibium), Sb — Mendeleyev davriy sistemasining V guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 51, at.m. 121,25. Tabiiy S. 2 ta barkaror izotopdan iborat. 121Sb (57,25%) va 124Sb(42,75%). S. ning sun'iy izotoplaridan muhimlari 122Sb(T1/2q 2,8 kun), l23Sb(T]Ğ2q 60,2 kun) va 125Sb(T|Ğ2q 2 y.).

S. juda qadimdan ma'lum. Şarq mamlakatlarida miloddan 3000 y. avval Sdan turli idişlar yasaşgan. Qad. Misrda mil. av. 19-a.da surma yaltiroği (tabiiy) mesten yoki stem nomi bilan qoşni böyaşda qöllangan. S. Yer pöstining massa jihatidan 410~5% ini taşkil qiladi. S. kristall va amorf şakllarda böladi. Kristall holdagi S. oddiy şaroitda barqaror bölib, kumuş kabi oq, yaltiroq, mört metall. Suyuklaniş t-rasi 630,5°, qaynaş t-rasi 1640Q5°, ziçligi 6,69 g/sm3. Birikmalarda Q5, Q3 va —3 valentli. S. havoda qizdirilsa, amfoter S.(III)oksid Sb2O3 ga aylanadi. S.ning kislotali xossalarini namoyon qiladigan oksidi — Sb2O5 (antimonat angidrid) ham ma'lum.

S. texnikada qotişma va birikmalar (200 dan ortiq qotişma tarkibiga qöşiladi) holida köp işlatiladi, çunki S. qöşilgan metallning qattiqligi ortadi, qiyin oksidlanadi. S qotişmalaridan muhimlari — qattiq qörğoşin «gartbley», bosmaxona qotişmalari, babbitlar. S.ning alyuminiy, galliy, indiy bilan hosil qilgan qotişmalari yarimötkazgiçlar işlab çiqariş.da qöllanadi. Ösimliklarda (100 g quruq modda hisobida) 0,06 mg, dengiz hayvonlarida 0,02 mg, quruqlikda yaşaydigan hayvonlarda 0,0006 mg S böladi. S. odam va hayvon organizmiga nafas yöllari yoki me'daiçak orqali kiradi. S.ning biologik ahamiyati töliq örganilgan emas. Tibbiyotda S. leyşmanioz va ba'zi gelmintoz (mas, şistosomatoz)ni davolaşda qöllanadi. S. va uning qotişmalari zaharli. Sdan kuçli zaharlanganda yuqori nafas yöllarining şilliq pardalari, köz va teri zararlanadi. Sdan zaxarlanişdan saqlaniş uçun S işlab çiqariş. jarayonlari mexanizatsiyalaştirilişi, bino yaxşi şamollatilişi lozim.

Surma birikmalari. S. vodorod bilan rangsiz, badböy, öta zaharli gaz — S. gidrid SbH2 (stibin) hosil qiladi. Suyuqlaniş t-rasi — 88,5°, qaynaş t-rasi 17°, ziçligi 2,2 g/sm3 (— 17° da, sutok, holatda). S. qotişmalariga (ruxli yoki magniyli) suyultirilgan kislotalar ta'sir ettirib yoki Sb2O5 ni yuqori bosim ostida atomar vodorod bilan kaytarib olinadi.

gaça qizdirilsa özidan oltingugurt çiqarib, Sb2S, ga aylanadi. Rezina sanoatida kauçukni vulkanizatsiya qilişda işlatiladi.

Ad.: Parpiyev N. A., Muftaxov A. G., Rahimov H.R., Anorganik kimyo, T., 2003; Axmerov Q., Jalilov A., Sayfutdinov R., Umumiy va anorganik kimyo, T., 2003.

Qudrat Axmerov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУРМА (туркча вьггпе, лот. Stibium), Sb — Менделеев даврий системасининг V гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 51, ат.м. 121,25. Табиий С. 2 та баркарор изотопдан иборат. 121Sb (57,25%) ва 124Sb(42,75%). С. нинг сунъий изотопларидан муҳимлари 122Sb(T1/2қ 2,8 кун), l23Sb(T]Ғ2қ 60,2 кун) ва 125Sb(T|Ғ2қ 2 й.).

С. жуда қадимдан маълум. Шарқ мамлакатларида милоддан 3000 й. аввал Сдан турли идишлар ясашган. Қад. Мисрда мил. ав. 19-а.да сурма ялтироғи (табиий) mesten ёки stem номи билан қошни бўяшда қўлланган. С. Ер пўстининг масса жиҳатидан 410~5% ини ташкил қилади. С. кристалл ва аморф шаклларда бўлади. Кристалл ҳолдаги С. оддий шароитда барқарор бўлиб, кумуш каби оқ, ялтироқ, мўрт металл. Суюкланиш т-раси 630,5°, қайнаш т-раси 1640Қ5°, зичлиги 6,69 г/см3. Бирикмаларда Қ5, Қ3 ва —3 валентли. С. ҳавода қиздирилса, амфотер С.(III)оксид Sb2O3 га айланади. С.нинг кислотали хоссаларини намоён қиладиган оксиди — Sb2O5 (антимонат ангидрид) ҳам маълум.

С. техникада қотишма ва бирикмалар (200 дан ортиқ қотишма таркибига қўшилади) ҳолида кўп ишлатилади, чунки С. қўшилган металлнинг қаттиқлиги ортади, қийин оксидланади. С қотишмаларидан муҳимлари — қаттиқ қўрғошин «гартблей», босмахона қотишмалари, баббитлар. С.нинг алюминий, галлий, индий билан ҳосил қилган қотишмалари яримўтказгичлар ишлаб чиқариш.да қўлланади. Ўсимликларда (100 г қуруқ модда ҳисобида) 0,06 мг, денгиз ҳайвонларида 0,02 мг, қуруқликда яшайдиган ҳайвонларда 0,0006 мг С бўлади. С. одам ва ҳайвон организмига нафас йўллари ёки меъдаичак орқали киради. С.нинг биологик аҳамияти тўлиқ ўрганилган эмас. Тиббиётда С. лейшманиоз ва баъзи гельминтоз (мас, шистосоматоз)ни даволашда қўлланади. С. ва унинг қотишмалари заҳарли. Сдан кучли заҳарланганда юқори нафас йўлларининг шиллиқ пардалари, кўз ва тери зарарланади. Сдан захарланишдан сақланиш учун С ишлаб чиқариш. жараёнлари механизациялаштирилиши, бино яхши шамоллатилиши лозим.

Сурма бирикмалари. С. водород билан рангсиз, бадбўй, ўта заҳарли газ — С. гидрид SbH2 (стибин) ҳосил қилади. Суюқланиш т-раси — 88,5°, қайнаш т-раси 17°, зичлиги 2,2 г/см3 (— 17° да, суток, ҳолатда). С. қотишмаларига (рухли ёки магнийли) суюлтирилган кислоталар таъсир эттириб ёки Sb2O5 ни юқори босим остида атомар водород билан кайтариб олинади.

гача қиздирилса ўзидан олтингугурт чиқариб, Sb2S, га айланади. Резина саноатида каучукни вулканизация қилишда ишлатилади.

Ад.: Парпиев Н. А., Муфтахов А. Г., Раҳимов Ҳ.Р., Анорганик кимё, Т., 2003; Ахмеров Қ., Жалилов А., Сайфутдинов Р., Умумий ва анорганик кимё, Т., 2003.

Қудрат Ахмеров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.