Surnay
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 755–756-b. — ziyouz.com
Surnay (fors, sur — töy, bayram va nay; töyda çalinadigan nay) — puflamatilçali musiqa çolğu asbobi. Özbek, tojik, uyğur va b. xalqlarda keng tarqalgan professional sozlardan. Asosiy tanasi 400—550 mm uzunlikdagi mevali daraxt (örik, tut, yonğoq) yoğoçidan, içki tomoni silindr, ba'zida konus şaklida, karnayçasi kengaytirilgan holda yasaladi. Barmoq bilan bosiladigan 8 ta teşigi bor: 7 tasi yuza (ustki), 1 tasi orka (pastki) tomonida joylaşgan. S.ning tilçasi (naypaçoq, dudik) oddiy qamişdan paçoklanib ip bilan qattiq böğilib, birbiriga qapiştirib yasaladi va mil(nil)iga kiygiziladi. Mil çolğu tanasiga örnatilgan baçka (fors, baça — bola sözidan; S.ning tanasiga nisbatan boşqaça yoğoçdan işlangan silindr)ga kiygiziladi. Milga esa ijroçi labiga tiralib, uning nafasini taşqariga çiqişidan muhofazalab turadigan ellips şaklidagi (hayvon şoxi, suyak, sadaf yoki metalldan işlangan) halqa — sadaf örnatiladi. Surnay diapazoni bir yarim — ikki oktavani taşkil etadi (cisd dan h3c3 gaça va undan yuqori). S.ning tovuşi jarangdor, kuçli va juda ötkir. Farğona, Andijon, Toşkentda S.ning menzurasi (içki teşigi diametri) kengroq bölganligi sababli tovuşi mayinroq va nolali, Xorazm Si tovuşi keskin va çiyildoq. S.da tovuş hosil qiliş murakkab bölib, sozandaning uzluksiz nafas oliş jarayoniga asoslanadi. Mazkur ijro turi Özbekistonda «qaytarma nafas» (Xorazmda «dam aylantiriş») deyiladi. Bunda ijroçi lunjini şişirgan holda zaxira havoni oğzida saqlaydi va burundan nafas olayotgan paytida zaxiradagi xavoni çakka muşaklari yordamida surnay nayçasiga yöllaydi. Natijada S.ga havo yuborilişida tovuş uzilişiga yöl qöyilmaydi.
Özbekistonda S. ijroçiligida, asosan, 2 (Farğona — Toşkent va Xorazm) yönalişi maşhur bölib, bir neça mahalliy markazlar mavjud bölgan; Andijon (Buloqboşi)dan Hojimat mehtar, Rustam mehtar Yusufalizoda, Aşurali mehtar, O. Rustamov va b., Farğonadan Otajon surnayçi, Qöqondan Hamroqul surnayçi, Ahmadjon qöşnay Umrzoqov va b., Toşkentdan Ubaydullayevlar, Mirzayevlar, Sobirovlar sulolalari va b., Xivadan Sariq mehtar, Bobojon surnayçi, Xudoybergan Qurbon, keyingi paytda Y. Tojiyev, M. Matyoqubov va b. tanilgan. S. karnay, noğora yoki doira jörligida ommaviylaşgan maxsus ansamblni taşkil qilib, milliy an'anaviy tomoşalarda, («Surnay yoryori»), dorboz, qöğirçoqboz öyinlarida («Duçava», «Dor öyin», «Ufarlar», Xorazmda «Qum pişiği», «Törğay», «Zuvoniy», «Rotollo» va b.), turli marosim, yiğin va sayillarda, raqslarda («Şodiyona», «Katta öyin», «Dilxiroj», «Tanavor», «Munojot», Xorazmda «Orazibon», «Norimnorim», «Yelpasalandi» va, ayniqsa, «Surnay lazgisi») keng qöllaniladi. S. yakkanavoz çolğu sifatida ham maşhur. Ijro imkoniyatlarining boyligi va öziga xos xususiyatlarga egaligi tufayli unda çalinadigan kuylar alohida ajralib turadi. Şaşmakrmdagi Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq maqomlari şö'balari asosida yaratilgan surnay yöllari «Surnay Buzrugi», «Surnay Navosi», «Surnay Orazi», «Surnay Dugohi» (savt va ufari bilan) ğoyat sevimlidir. «Muşkiloti Segoh va Ufari», «Surnay Iroği» kabi kuylarning köpçiligi yirik turkumli asarlardir. Ayniqsa, Navo maqomining S yöllari keng tarqalgan bölib, asosan, nikoh töylarida ijro etiladi. Xorazmda S. uçun maxsus S maqomlari mavjud bölib, ular Tanbur çiziğiaa öz aksini topgan («Muxammasi Rost», Navo maqomidan «Peşrav zanjiri», «Ufari Navo» va b.), lily yerda, şuningdek, maqom yöllari negizida yaratilgan mumtoz kuylari ham maşhur («Nadramaddin», «Birollayim» va b.). S. hozirda an'anaviy va ba'zi milliy estrada ansambllari, xalq çolğu asboblari orkestrlarida işlatilmoqda. Özbekiston kompozitorlaridan A. Kozlovskiy («Lola» syuitasi), Sayfi Jalil (1simfoniyasi), M. Tojiyev (4 va b. simfoniyalari) va b. S.ning öziga xos tembrini simfonik orkestri vositalari yordamida yetuk badiiy mavkeda ifoda etganlar. S. ga yaqin sozlar Kavkaz (ozarbayjon, arman va b.) xalqlari va turklarda zurna, Xitoyda sona, Hindistonda şexnay deb ataladi.
Botir Matyoqubov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРНАЙ (форс, сур — тўй, байрам ва най; тўйда чалинадиган най) — пуфламатилчали мусиқа чолғу асбоби. Ўзбек, тожик, уйғур ва б. халқларда кенг тарқалган профессионал созлардан. Асосий танаси 400—550 мм узунликдаги мевали дарахт (ўрик, тут, ёнғоқ) ёғочидан, ички томони цилиндр, баъзида конус шаклида, карнайчаси кенгайтирилган ҳолда ясалади. Бармоқ билан босиладиган 8 та тешиги бор: 7 таси юза (устки), 1 таси орка (пастки) томонида жойлашган. С.нинг тилчаси (найпачоқ, дудик) оддий қамишдан пачокланиб ип билан қаттиқ бўғилиб, бирбирига қапиштириб ясалади ва мил(нил)ига кийгизилади. Мил чолғу танасига ўрнатилган бачка (форс, бача — бола сўзидан; С.нинг танасига нисбатан бошқача ёғочдан ишланган цилиндр)га кийгизилади. Милга эса ижрочи лабига тиралиб, унинг нафасини ташқарига чиқишидан муҳофазалаб турадиган эллипс шаклидаги (ҳайвон шохи, суяк, садаф ёки металлдан ишланган) ҳалқа — садаф ўрнатилади. Сурнай диапазони бир ярим — икки октавани ташкил этади (cisd дан h3c3 гача ва ундан юқори). С.нинг товуши жарангдор, кучли ва жуда ўткир. Фарғона, Андижон, Тошкентда С.нинг мензураси (ички тешиги диаметри) кенгроқ бўлганлиги сабабли товуши майинроқ ва нолали, Хоразм Си товуши кескин ва чийилдоқ. С.да товуш ҳосил қилиш мураккаб бўлиб, созанданинг узлуксиз нафас олиш жараёнига асосланади. Мазкур ижро тури Ўзбекистонда «қайтарма нафас» (Хоразмда «дам айлантириш») дейилади. Бунда ижрочи лунжини шиширган ҳолда захира ҳавони оғзида сақлайди ва бурундан нафас олаётган пайтида захирадаги хавони чакка мушаклари ёрдамида сурнай найчасига йўллайди. Натижада С.га ҳаво юборилишида товуш узилишига йўл қўйилмайди.
Ўзбекистонда С. ижрочилигида, асосан, 2 (Фарғона — Тошкент ва Хоразм) йўналиши машҳур бўлиб, бир неча маҳаллий марказлар мавжуд бўлган; Андижон (Булоқбоши)дан Ҳожимат меҳтар, Рустам меҳтар Юсуфализода, Ашурали меҳтар, О. Рустамов ва б., Фарғонадан Отажон сурнайчи, Қўқондан Ҳамроқул сурнайчи, Аҳмаджон қўшнай Умрзоқов ва б., Тошкентдан Убайдуллаевлар, Мирзаевлар, Собировлар сулолалари ва б., Хивадан Сариқ меҳтар, Бобожон сурнайчи, Худойберган Қурбон, кейинги пайтда Й. Тожиев, М. Матёқубов ва б. танилган. С. карнай, ноғора ёки доира жўрлигида оммавийлашган махсус ансамблни ташкил қилиб, миллий анъанавий томошаларда, («Сурнай ёрёри»), дорбоз, қўғирчоқбоз ўйинларида («Дучава», «Дор ўйин», «Уфарлар», Хоразмда «Қум пишиғи», «Тўрғай», «Зувоний», «Ротолло» ва б.), турли маросим, йиғин ва сайилларда, рақсларда («Шодиёна», «Катта ўйин», «Дилхирож», «Танавор», «Муножот», Хоразмда «Оразибон», «Норимнорим», «Елпасаланди» ва, айниқса, «Сурнай лазгиси») кенг қўлланилади. С. якканавоз чолғу сифатида ҳам машҳур. Ижро имкониятларининг бойлиги ва ўзига хос хусусиятларга эгалиги туфайли унда чалинадиган куйлар алоҳида ажралиб туради. Шашмакрмдаги Бузрук, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ мақомлари шўъбалари асосида яратилган сурнай йўллари «Сурнай Бузруги», «Сурнай Навоси», «Сурнай Орази», «Сурнай Дугоҳи» (савт ва уфари билан) ғоят севимлидир. «Мушкилоти Сегоҳ ва Уфари», «Сурнай Ироғи» каби куйларнинг кўпчилиги йирик туркумли асарлардир. Айниқса, Наво мақомининг С йўллари кенг тарқалган бўлиб, асосан, никоҳ тўйларида ижро этилади. Хоразмда С. учун махсус С мақомлари мавжуд бўлиб, улар Танбур чизиғиаа ўз аксини топган («Мухаммаси Рост», Наво мақомидан «Пешрав занжири», «Уфари Наво» ва б.), lily ерда, шунингдек, мақом йўллари негизида яратилган мумтоз куйлари ҳам машҳур («Надрамаддин», «Бироллайим» ва б.). С. ҳозирда анъанавий ва баъзи миллий эстрада ансамбллари, халқ чолғу асбоблари оркестрларида ишлатилмоқда. Ўзбекистон композиторларидан А. Козловский («Лола» сюитаси), Сайфи Жалил (1симфонияси), М. Тожиев (4 ва б. симфониялари) ва б. С.нинг ўзига хос тембрини симфоник оркестри воситалари ёрдамида етук бадиий мавкеда ифода этганлар. С. га яқин созлар Кавказ (озарбайжон, арман ва б.) халқлари ва туркларда зурна, Хитойда сона, Ҳиндистонда шехнай деб аталади.
Ботир Матёқубов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.