Surxon davlat qöriqxonasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 757–758-b. — ziyouz.com
Surxon davlat qöriqxonasi - Surxondaryo viloyati, Şerobod tumanining şim. ğarbiy qismida joylaşgan 2 mustaqil maydondan — Köhitang toğining şarqiy yon bağri va Payğambaroroddan iborat qöriqxona. Payğambarorol uçastkasi vodiytöqay ekosistemalari va buxoro buğusini muhofaza kiliş maqsadida 1971 y.da taşkil etilgan. Köxitang davlat buyurtma qöriqxonasi 1986 y.da Payğambarorol qöriqxonasi bilan birlaştirilib, S. d. q. ga aylantirildi. Vazifasi qöriqxona hududidagi ösimlik va hayvonot olamini muhofaza qiliş, örganiş, i.t. işlari olib borişdan iborat. S.d.q.ning toğörmon ekosistemasiga kiruvçi Köhitang (dengiz sathidan 850—3157 m yuqori) qismi (24583 ga) gidrologik tarmoqqa, kattakiçik soylarga boy, Laylakon, Qizilolmasoy kabi yirik daryolari ham bor. Qöriqxona hududida Zarautsoy rasmlari saqlangan dara maşhur. Köhitangda turkiston va zarafşon arçalari (8033 ga), turkiston zarangi (104 ga), turonğil (512 ga), buxoro bodomi (891 ga), jiyda (183 ga), şirin bodom, örik, yonğoq, xandon pista, saksovul, butalar va b. ösadi. Ösimliklarning 810 turi mavjud, ularning 29 turi Özbekiston Qizil kitobiga kiritilgan. Toğ va toğ yon bağirlarida turkiston silovsini, morxör, osiyo mufloni, böri, tulki, quyon, börsiq, har xil zaharli ilonlar va quşlarning 130 ga yaqin turi uçraydi.
Qöriqxonaning Payğambarorol uçastkasi (Amudaryodagi kiçik orol — uz. 8, eni 5 km; 3044 ga) örmonzor va töqayzordan iborat (1986 y. gaça etalon töqayzorlarning ösimlik va xayvonot dunyosini tabiiy holida saqlaş maqsadida taşkil etilgan mustaqil qöriqxona bölgan). 970 gektarini örmonzor, qolgan qismini jiyda, terakjiyda, yulrun va terak aralaş töqayzorlar taşkil etadi. Şuningdek, orolda çuçukmiya, yulğun va galofit ösimliklar ösadi. Töqayzorlarda buxoro xonguli, yovvoyi tönğiz, qamiş muşugi, quşlardan qirğovul, burgut, tasqara, qirğiy; hind jayrasi, sudraluvçilardan çöl agamasi, toşbaqalar, kaltakesaoar, ilonlar va b. köp uçraydi. 12—13-a.larda orol muqaddas ziyoratgoh bölgan. Rivoyatlarga köra, orolda musulmon arboblaridan biri dafn etilgan va uning qabri ustida Zulkifl masjidi bölgan. Şu bois, musulmonlar bu orolni muqaddas joy, ya'ni «Payğambarorol» deb ataşgan.
Abduşukur Xonazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРХОН ДАВЛАТ ҚЎРИҚХОНАСИ - Сурхондарё вилояти, Шеробод туманининг шим. ғарбий қисмида жойлашган 2 мустақил майдондан — Кўҳитанг тоғининг шарқий ён бағри ва Пайғамбаророддан иборат қўриқхона. Пайғамбаророл участкаси водийтўқай экосистемалари ва бухоро буғусини муҳофаза килиш мақсадида 1971 й.да ташкил этилган. Кўхитанг давлат буюртма қўриқхонаси 1986 й.да Пайғамбаророл қўриқхонаси билан бирлаштирилиб, С. д. қ. га айлантирилди. Вазифаси қўриқхона ҳудудидаги ўсимлик ва ҳайвонот оламини муҳофаза қилиш, ўрганиш, и.т. ишлари олиб боришдан иборат. С.д.қ.нинг тоғўрмон экосистемасига кирувчи Кўҳитанг (денгиз сатҳидан 850—3157 м юқори) қисми (24583 га) гидрологик тармоққа, каттакичик сойларга бой, Лайлакон, Қизилолмасой каби йирик дарёлари ҳам бор. Қўриқхона ҳудудида Зараутсой расмлари сақланган дара машҳур. Кўҳитангда туркистон ва зарафшон арчалари (8033 га), туркистон заранги (104 га), туронғил (512 га), бухоро бодоми (891 га), жийда (183 га), ширин бодом, ўрик, ёнғоқ, хандон писта, саксовул, буталар ва б. ўсади. Ўсимликларнинг 810 тури мавжуд, уларнинг 29 тури Ўзбекистон Қизил китобига киритилган. Тоғ ва тоғ ён бағирларида туркистон силовсини, морхўр, осиё муфлони, бўри, тулки, қуён, бўрсиқ, ҳар хил заҳарли илонлар ва қушларнинг 130 га яқин тури учрайди.
Қўриқхонанинг Пайғамбаророл участкаси (Амударёдаги кичик орол — уз. 8, эни 5 км; 3044 га) ўрмонзор ва тўқайзордан иборат (1986 й. гача эталон тўқайзорларнинг ўсимлик ва хайвонот дунёсини табиий ҳолида сақлаш мақсадида ташкил этилган мустақил қўриқхона бўлган). 970 гектарини ўрмонзор, қолган қисмини жийда, теракжийда, юлрун ва терак аралаш тўқайзорлар ташкил этади. Шунингдек, оролда чучукмия, юлғун ва галофит ўсимликлар ўсади. Тўқайзорларда бухоро хонгули, ёввойи тўнғиз, қамиш мушуги, қушлардан қирғовул, бургут, тасқара, қирғий; ҳинд жайраси, судралувчилардан чўл агамаси, тошбақалар, калтакесаоар, илонлар ва б. кўп учрайди. 12—13-а.ларда орол муқаддас зиёратгоҳ бўлган. Ривоятларга кўра, оролда мусулмон арбобларидан бири дафн этилган ва унинг қабри устида Зулкифл масжиди бўлган. Шу боис, мусулмонлар бу оролни муқаддас жой, яъни «Пайғамбаророл» деб аташган.
Абдушукур Хоназаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.