Surxon-Şerobod qator tepalari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 771-b. — ziyouz.com
Surxon-Şerobod qator tepalari — Surxondaryodagi qator tepalar. Surxondaryo va Boysun botiqlari orasida joylaşgan. Jan.ğarbdan şim. ğarb tomon çözilgan. Tarkibidagi KalifŞerobod tepasi (jan.ğarbda Qorabozor dovonidan boşlanib, şim. şarqsa Şerobod daryosigaça davom etgan. Tepaning örtaça bal. 900— 1000 m, eng baland joyi 1126 m. Şerobod daryosidan şarqda ŞerobodSariqamiş tepasi boşlanadi. Uning şim. qismi deyarli meridian böylab çözilgan. Eng baland joyi şim. qismida (1216 m). ŞerobodSariqamiş tepasining jan. şarqida Hovdoğ (bal. 557 m), Uçqizil (414 m) va b. tepalar joylaşgan bölib, ularning nisbiy bal. 40—100 m. Hovdoğ tepaligi Surxondaryo voqasini Şerobod vohasidan ajratib turadi. Tepalar juda yemirilgan, yon bağirlari köplab soy va jarlar bilan kesilgan, ularni kesib ötgan ba'zi daryolar (Şerobod, Oqqopçiğay va b.) çuqur daralar hosil kilgan.
Tepalar tektonik jihatdan antiklinal va braxiantiklinal strukturadir. Ular bör, paleogen, neogen va quyi törtlamçi davrning gil, ohaktoş, qumtoş, dolomit, mergel, konglomeratlaridan tuzilgan. Tepalarning şakllanişi neogen davrida boşlanib, törtlamçi davrda ham davom etmoqda. Iklimi keskin kontinental, yoğin kam (130—250 mm), surqönğir, böztuproklar tarqalgan. Ösimliklardan şuvoq, şöra, turls efemerlar ösadi. Tabiiy boyliklardan neft, tabiiy gaz, mineraltermal yer osti suvlari, yil böyi foydalaniladigan yaylovlar, sovuq va issiq fasllarda çorva mollari saqlanadigan ğorlar bor.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРХОН-ШЕРОБОД ҚАТОР ТЕПАЛАРИ — Сурхондарёдаги қатор тепалар. Сурхондарё ва Бойсун ботиқлари орасида жойлашган. Жан.ғарбдан шим. ғарб томон чўзилган. Таркибидаги КалифШеробод тепаси (жан.ғарбда Қорабозор довонидан бошланиб, шим. шарқца Шеробод дарёсигача давом этган. Тепанинг ўртача бал. 900— 1000 м, энг баланд жойи 1126 м. Шеробод дарёсидан шарқда ШерободСариқамиш тепаси бошланади. Унинг шим. қисми деярли меридиан бўйлаб чўзилган. Энг баланд жойи шим. қисмида (1216 м). ШерободСариқамиш тепасининг жан. шарқида Ҳовдоғ (бал. 557 м), Учқизил (414 м) ва б. тепалар жойлашган бўлиб, уларнинг нисбий бал. 40—100 м. Ҳовдоғ тепалиги Сурхондарё воқасини Шеробод воҳасидан ажратиб туради. Тепалар жуда емирилган, ён бағирлари кўплаб сой ва жарлар билан кесилган, уларни кесиб ўтган баъзи дарёлар (Шеробод, Оққопчиғай ва б.) чуқур даралар ҳосил килган.
Тепалар тектоник жиҳатдан антиклиналь ва брахиантиклиналь структурадир. Улар бўр, палеоген, неоген ва қуйи тўртламчи даврнинг гил, оҳактош, қумтош, доломит, мергель, конгломератларидан тузилган. Тепаларнинг шаклланиши неоген даврида бошланиб, тўртламчи даврда ҳам давом этмоқда. Иклими кескин континентал, ёғин кам (130—250 мм), сурқўнғир, бўзтупроклар тарқалган. Ўсимликлардан шувоқ, шўра, турлц эфемерлар ўсади. Табиий бойликлардан нефть, табиий газ, минералтермал ер ости сувлари, йил бўйи фойдаланиладиган яйловлар, совуқ ва иссиқ фаслларда чорва моллари сақланадиган ғорлар бор.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.