Surxondaryo
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 759–760-b. — ziyouz.com
Surxondaryo — Surxondaryo viloyatidagi dare, Amudaryoning oxirgi öng irmoği. Qorovultepa qişloğidan bir oz yuqoriroqda Töpolondaryo bilan Qoratoğdaryoning qöşilişidan hosil böladi. Boysun va Bobotoğ tizmalari oraliğidan jan.ğarb tomon oqib borib, Termiz ş. yonida Amudaryoga quyiladi. Uz. 175 km (Töpolondaryoning boşlaniş joyidan esa 297 km), havzasining mayd. 13500 km2, toğli qismi 8230 km2. S. havzasi şim.da Hisor toğ tizmasi, ğarb va jan.ğarbda Boysun toğlari va şarqda Bobotoğ bilan çegaralangan, jan.da esa Amudaryo vodiysi bilan qöşilib ketgan. Eng yirik va sersuv irmoqlari Hisor toğ tizmasidan boşlanadi. Suv sarfi örtaça 120 m3/ sek., yillik suv hajmi 3,8 mlrd. m3, şuning 2,7 mlrd. m3 (yoki 70%) Hisor tizmasi yon bağirlarida hosil böladi. S.ning yirik irmoqlari — Töpolondaryo bilan Qoratoğdaryo ham Hisor tizmasidan oqib tuşadi. S.ga yirik irmoklardan yana Sangardakdaryo bilan Xöjaipok daryolari qöşiladi. Bir qança mayda irmoklaridan taşqari yozda deyarli qurib qoladigan soy va jilğalar ham bor. Ulardan eng yiriklari Vaxşivordaryo (24 km), Konikon (32 km), Oqqopçiğay (61 km), Okjarsoy (51 km) va Boysun (82 km) soylaridir.
S. Boysun toğlari bilan Bobotoğ oraliğida eni 30 km keladigan keng SurxonŞerobod vodiysi böylab oqadi. S. özani hamma qismida tez yemiriluvçan yumşoq jinslardan tuzilgan. Şu sababdan S.ning özani teztez özgarib turadi. Quyi qismida daryo keng qayir böylab «daydib» oqadi, natijada eski özan va ular orasidagi orollar yöqolib, yangilari paydo böladi. Qirğoqlari yemirilişi va öpirilib tuşişi sababli köp joylarda tik jarlik şaklini olgan.
S qormuzlik suvlaridan töyinadi. May—iyunda sersuv, sent.—okt.da eng kamsuv böladi, S.ning etak qismida (Manguzar qişloği yonida) yillik suv oqimining 69% mart—iyun, 20% iyulsent. va 11 % okt. — fev. oylarida oqib ötadi.
S.ning örtaça köp yillik suv sarfi uning boşlaniş qismida (Qorovultepa qişloği yonida) 76,7m3/sek., 2,42 mlrd. m3, quyi oqimida (Manguzar qişloği yonida) esa 68,2 m3/sek, yoki yiliga 2 mlrd. m3. Qorovultepa bilan Manguzar qişloqlari oraliğida (164 km) S. va irmoqlarining suvi köplab suğorişga olinadi. Şu ikki qişloq oraliğida daryoga sizot suvlari (taxm. 20—25 m3/sek.) va partov suvlar kelib qöşiladi.
S.ning eng köp suv sarfi Qorovultepa yonida köpinça 250—350 m3/sek., Manguzar qişloği yonida esa 350—450 m3/ sek. örtasida böladi. Lekin, ayrim yillari eng kup suv sarfi juda katta bölişi mumkin. Mac, 1931 y. 29 apr.da Qorovultepa qişloği yonida 600 m3/sek., Manguzar qişloği yonida esa 700 m3/sek. ga yetgan. Eng kam örtaça oylik suv sarfi daryoning yuqori qismida 12—13 m3/ sek., quyi qismida esa 0,1 m3/sek.,ga tuşib qoladi. Yoz oylarida S. ba'zan etak qismida qurib qoladi.
S. juda loyqa daryolardan. Boşlaniş qismida uning har 1 m3 suvida örtaça hisobda 0,9 kg loyqa oqiziq böladi. Daryo özani tez yemirilganidan suvning loykaligi daryoning etagi tomon keskin orta boradi va Manguzar qişloği yonida 1 m3 suvdagi loyqa oqiziq 2,9 kg ga yetadi. Loyqa oqiziqlarning örtaça yillik miqdori Qorovultepa qişloği yonida yiliga qariyb 1980 ming t, Manguzar qişloği yonida esa 6030 ming t ga teng. S. suvidan tölaroq foydalaniş va yangi yerlarni özlaştiriş maqsadida S. vodiysida suv omborlari va kanallar qurilgan. S. havzasida işlab turgan irrigatsiya tarmoklarining umumiy uz. 3164 km, kollektorzovurlar esa 1360 km. Şulardan eng yiriklari: Zang, Hazorboğ, Qumqörğon, Kakaydi kanallari va b.; Uçqizil, Degrez va Jan. Surxon suv omborlari qurilgan. S. vodiysi yondoş Şerobod vodiysi bilan qöşilib ketgan. S.ning suvi SurxonŞerobod kapali va Jan. Surxon suv ombori orqali sugorişga sarflanmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРХОНДАРЁ — Сурхондарё вилоятидаги даре, Амударёнинг охирги ўнг ирмоғи. Қоровултепа қишлоғидан бир оз юқорироқда Тўполондарё билан Қоратоғдарёнинг қўшилишидан ҳосил бўлади. Бойсун ва Боботоғ тизмалари оралиғидан жан.ғарб томон оқиб бориб, Термиз ш. ёнида Амударёга қуйилади. Уз. 175 км (Тўполондарёнинг бошланиш жойидан эса 297 км), ҳавзасининг майд. 13500 км2, тоғли қисми 8230 км2. С. ҳавзаси шим.да Ҳисор тоғ тизмаси, ғарб ва жан.ғарбда Бойсун тоғлари ва шарқда Боботоғ билан чегараланган, жан.да эса Амударё водийси билан қўшилиб кетган. Энг йирик ва серсув ирмоқлари Ҳисор тоғ тизмасидан бошланади. Сув сарфи ўртача 120 м3/ сек., йиллик сув ҳажми 3,8 млрд. м3, шунинг 2,7 млрд. м3 (ёки 70%) Ҳисор тизмаси ён бағирларида ҳосил бўлади. С.нинг йирик ирмоқлари — Тўполондарё билан Қоратоғдарё ҳам Ҳисор тизмасидан оқиб тушади. С.га йирик ирмоклардан яна Сангардакдарё билан Хўжаипок дарёлари қўшилади. Бир қанча майда ирмокларидан ташқари ёзда деярли қуриб қоладиган сой ва жилғалар ҳам бор. Улардан энг йириклари Вахшивордарё (24 км), Коникон (32 км), Оққопчиғай (61 км), Окжарсой (51 км) ва Бойсун (82 км) сойларидир.
С. Бойсун тоғлари билан Боботоғ оралиғида эни 30 км келадиган кенг СурхонШеробод водийси бўйлаб оқади. С. ўзани ҳамма қисмида тез емирилувчан юмшоқ жинслардан тузилган. Шу сабабдан С.нинг ўзани тезтез ўзгариб туради. Қуйи қисмида дарё кенг қайир бўйлаб «дайдиб» оқади, натижада эски ўзан ва улар орасидаги ороллар йўқолиб, янгилари пайдо бўлади. Қирғоқлари емирилиши ва ўпирилиб тушиши сабабли кўп жойларда тик жарлик шаклини олган.
С қормузлик сувларидан тўйинади. Май—июнда серсув, сент.—окт.да энг камсув бўлади, С.нинг этак қисмида (Мангузар қишлоғи ёнида) йиллик сув оқимининг 69% март—июнь, 20% июльсент. ва 11 % окт. — фев. ойларида оқиб ўтади.
С.нинг ўртача кўп йиллик сув сарфи унинг бошланиш қисмида (Қоровултепа қишлоғи ёнида) 76,7м3/сек., 2,42 млрд. м3, қуйи оқимида (Мангузар қишлоғи ёнида) эса 68,2 м3/сек, ёки йилига 2 млрд. м3. Қоровултепа билан Мангузар қишлоқлари оралиғида (164 км) С. ва ирмоқларининг суви кўплаб суғоришга олинади. Шу икки қишлоқ оралиғида дарёга сизот сувлари (тахм. 20—25 м3/сек.) ва партов сувлар келиб қўшилади.
С.нинг энг кўп сув сарфи Қоровултепа ёнида кўпинча 250—350 м3/сек., Мангузар қишлоғи ёнида эса 350—450 м3/ сек. ўртасида бўлади. Лекин, айрим йиллари энг куп сув сарфи жуда катта бўлиши мумкин. Mac, 1931 й. 29 апр.да Қоровултепа қишлоғи ёнида 600 м3/сек., Мангузар қишлоғи ёнида эса 700 м3/сек. га етган. Энг кам ўртача ойлик сув сарфи дарёнинг юқори қисмида 12—13 м3/ сек., қуйи қисмида эса 0,1 м3/сек.,га тушиб қолади. Ёз ойларида С. баъзан этак қисмида қуриб қолади.
С. жуда лойқа дарёлардан. Бошланиш қисмида унинг ҳар 1 м3 сувида ўртача ҳисобда 0,9 кг лойқа оқизиқ бўлади. Дарё ўзани тез емирилганидан сувнинг лойкалиги дарёнинг этаги томон кескин орта боради ва Мангузар қишлоғи ёнида 1 м3 сувдаги лойқа оқизиқ 2,9 кг га етади. Лойқа оқизиқларнинг ўртача йиллик миқдори Қоровултепа қишлоғи ёнида йилига қарийб 1980 минг т, Мангузар қишлоғи ёнида эса 6030 минг т га тенг. С. сувидан тўлароқ фойдаланиш ва янги ерларни ўзлаштириш мақсадида С. водийсида сув омборлари ва каналлар қурилган. С. ҳавзасида ишлаб турган ирригация тармокларининг умумий уз. 3164 км, коллекторзовурлар эса 1360 км. Шулардан энг йириклари: Занг, Ҳазорбоғ, Қумқўрғон, Какайди каналлари ва б.; Учқизил, Дегрез ва Жан. Сурхон сув омборлари қурилган. С. водийси ёндош Шеробод водийси билан қўшилиб кетган. С.нинг суви СурхонШеробод капали ва Жан. Сурхон сув омбори орқали сугоришга сарфланмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.