Surxondaryo-Qaşqadaryo musiqa uslubi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 768–769-b. — ziyouz.com

Surxondaryo-Qaşqadaryo musiqa uslubi — özbek an'anaviy musiqasining mahalliy uslublaridan biri. Mazkur hududda yaşayotgan xalqning etnik tarkibi, kelib çiqişi, tarixan qaror topgan ijtimoiyiqtisodiy şaroitlari uşbu uslubning öziga xosligini belgiladi. Jumladan, Surxondaryo va Qaşqadaryo viloyatlari özbek aholisining köpçilik qismi azaldan yarim köçmançi hayot keçirib, asosan çorvaçilik va dehqonçilik bilan şuğullanayotganligi sababli aynan şu jarayonlarga boğliq xalq qöşiqlari salmoqli örin tutadi. Mac, Özbekistonning boşqa hududlarida kam uçraydigan «soğim qöşiqlari» («Xöşxöş», «Tureyturey», «Çureyçurey») soğilayotgan jonivorlarni tinçlantiriş, erkalaş va ularni iydiriş maqsadlarida keng qöllaniladi. Dehqonçilik bilan boğliq qöşiqlar esa yer haydaş («Köşçi qöşiği», «Şox moylaş», «Qöş haydaş»), hosilni öriş («Yozi»), xirmonda buğdoy yoki arpani yançiş («Mayda»), bahor kelişi («Navröz» va b.) va b. paytlarda kuylanadi. Ayniqsa, turli yiğin va töylarda erkaklar tomonidan ijro etilayotgan «qarsak» («beşqarsak») davra öyin qöşiklari maşhur. An'anaviy musiqa çolğulari esa asosan çöponlar ijodiga xos sibizğa, ğajir nay, ayollar tomonidan keng qöllaniladigan çangqöbiz, baxşilarga jör bölgan dömbira (yaqin ötmişda — qöbiz) bilan çegaralangan. Musiqa hayotida boşqa hududlardan farkli ölaroq baxşişoirlar va dömbirakaşlar asosiy örin tutadi. Dömbirada ijro etilayotgan çöponlar mehnati bilan boğliq çolğu kuylar («Çöponça», «Qöylarni sudraş», «Qöylarni yiğiş», «Çöponni çaqiriş» kabi), doston kuy («Baxşi kuy»)lar keng tarqalgan. Baxşilar ijodidagi «Alpomiş», «Göröğli» kabi qahramonlik dostonlari hamda turli mavzudagi termalarnpng ijrosida maxsus «içki ovoz» uslubi qöllaniladi. S.Q.m.u.da dostonçilikning 2 yirik markazi — Şahrisabz dostonçilik maktabi va Şerobod dostonçilik maktabi şakllangan. Sönggi davrlarda boşqa maxalliy musiqa uslublariga xos musiqiy an'analar (mas, maqom ijroçiligi san'ati) ham yoyila boşlagan. Hozirda S.Q.m.u. köpgina folkloretnografik ansambllar («Şalola», «Boysun» va b.), estrada xonandalari (M.Nomozov, S. Qoziyeva) ijodiga asos bölmoqda, baxşilar tanlovlari, 2002 y.dan ötkaziladigan «Boysun bahori» xalqaro folklor festivali orqali jahon sahnasiga çiqmoqda.

Ad.: Karomatov F., O lokalnix stilyax uzbekskoy narodnoy muziki, M., 1964.

Oqilxon Ibrohimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУРХОНДАРЁ-ҚАШҚАДАРЁ МУСИҚА УСЛУБИ — ўзбек анъанавий мусиқасининг маҳаллий услубларидан бири. Мазкур ҳудудда яшаётган халқнинг этник таркиби, келиб чиқиши, тарихан қарор топган ижтимоийиқтисодий шароитлари ушбу услубнинг ўзига хослигини белгилади. Жумладан, Сурхондарё ва Қашқадарё вилоятлари ўзбек аҳолисининг кўпчилик қисми азалдан ярим кўчманчи ҳаёт кечириб, асосан чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланаётганлиги сабабли айнан шу жараёнларга боғлиқ халқ қўшиқлари салмоқли ўрин тутади. Mac, Ўзбекистоннинг бошқа ҳудудларида кам учрайдиган «соғим қўшиқлари» («Хўшхўш», «Турейтурей», «Чурейчурей») соғилаётган жониворларни тинчлантириш, эркалаш ва уларни ийдириш мақсадларида кенг қўлланилади. Деҳқончилик билан боғлиқ қўшиқлар эса ер ҳайдаш («Кўшчи қўшиғи», «Шох мойлаш», «Қўш ҳайдаш»), ҳосилни ўриш («Ёзи»), хирмонда буғдой ёки арпани янчиш («Майда»), баҳор келиши («Наврўз» ва б.) ва б. пайтларда куйланади. Айниқса, турли йиғин ва тўйларда эркаклар томонидан ижро этилаётган «қарсак» («бешқарсак») давра ўйин қўшиклари машҳур. Анъанавий мусиқа чолғулари эса асосан чўпонлар ижодига хос сибизға, ғажир най, аёллар томонидан кенг қўлланиладиган чангқўбиз, бахшиларга жўр бўлган дўмбира (яқин ўтмишда — қўбиз) билан чегараланган. Мусиқа ҳаётида бошқа ҳудудлардан фаркли ўлароқ бахшишоирлар ва дўмбиракашлар асосий ўрин тутади. Дўмбирада ижро этилаётган чўпонлар меҳнати билан боғлиқ чолғу куйлар («Чўпонча», «Қўйларни судраш», «Қўйларни йиғиш», «Чўпонни чақириш» каби), достон куй («Бахши куй»)лар кенг тарқалган. Бахшилар ижодидаги «Алпомиш», «Гўрўғли» каби қаҳрамонлик достонлари ҳамда турли мавзудаги термаларнпнг ижросида махсус «ички овоз» услуби қўлланилади. С.Қ.м.у.да достончиликнинг 2 йирик маркази — Шаҳрисабз достончилик мактаби ва Шеробод достончилик мактаби шаклланган. Сўнгги даврларда бошқа махаллий мусиқа услубларига хос мусиқий анъаналар (мас, мақом ижрочилиги санъати) ҳам ёйила бошлаган. Ҳозирда С.Қ.м.у. кўпгина фольклорэтнографик ансамбллар («Шалола», «Бойсун» ва б.), эстрада хонандалари (М.Номозов, С. Қозиева) ижодига асос бўлмоқда, бахшилар танловлари, 2002 й.дан ўтказиладиган «Бойсун баҳори» халқаро фольклор фестивали орқали жаҳон саҳнасига чиқмоқда.

Ад.: Кароматов Ф., О локальных стилях узбекской народной музыки, М., 1964.

Оқилхон Иброҳимов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.