Surxondaryo viloyati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 760–766-b. — ziyouz.com
Surxondaryo viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. 1941 y. 6 martda taşkil etilgan (1925 y. 29 iyundan Surxondaryo okruti bölgan). 1960 y. 25 yanv. da Qaşqadaryo viloyati bilan qöşilgan. 1964 y. fev.da qaytadan taşkil qilindi. Respublikaning jan.şarqida, Surxon-Şerobod vodiysida joylaşgan. Jan. dan Amudaryo böylab Afğoniston, şim., şim. şarq va şarqdan Tojikiston, jan. ğarbdan Turkmaniston, şim.ğarbdan Qaşqadaryo viloyati bilan çegaradoş. Mayd. 20,1 ming km2. Aholisi 1874,7 ming kişi (2004). Tarkibida 14 qişloq tumani (Angor, Bandixon, Boysun, Denov, Jarqörğon, Muzrabot, Oltinsoy, Sariosiyo, Termiz, Uzun, Şerobod, Şörçi, Qiziriq, Kumqörğon), 8 şahar (Boysun, Denov, Jarqörğon, Termiz, Şarğun, Şerobod, Şörçi, Qumqörğon), 7 şaharça (Angor, Döstlik, Kakaydi, Sariosiyo, Sariq, Elbayon bekati, Hurriyat), 114 qişloq fuqarolar yiğini bor (2004). Markazi — Termiz ş.
Tabiati. Sv. relyefi tog va tekisliklardan iborat, şim.dan janubga qiyalanib va kengayib boradi. Toğlardan oqib tuşadigan köpdanköp daryo va soylar dara hosil qilgan. Surxondaryo va Şeroboddaryo oqib ötadigan tekislik şim., ğarb va şarqdan baland Hisor tizmasi (eng baland joyi 4643 m) va uning tarmoqlari (Boysuntoğ, Köhitangtoğ, Bobotoğ) bilan öralgan. Toğlar, asosan, yuqori paleozoy va mezozoy davrlari jinslaridan, tekislik qismi esa törtlamçi davr yotqiziklardan tarkib topgan. Bu yerda neotektonika jarayonlari davom etmoqda: tevarak atrofdagi toğlar kötarilib, botik, çökib bormoqda. Toğlar bilan tekislik orasida adir va toğ oldi zonasi joylaşgan. Toğlar şim. sovuq havo oqimlarini tösib turişi natijasida subtropik ösimliklar östiriş uçun qulay iqlim şaroiti vujudga kelgan. Toğ zonasi va adirlarda, asosan, galla yetiştiriladi, çorva uçun yozgi yaylov. Mutlaq bal. 300—500 m bölgan SurxonŞerobod tekisligida paxta ekiladi, boğ tokzorlar barpo qilingan. Jan. qismi keng qumliklar bilan qoplangan. Foydali qazilmalardan neft va gaz (Xovdoğ, Kakaydi, Lalmikor, Amudaryo böyi tekisliklari), toşkömir (Şarğun, Hisor, Boysun, Köhitang toğlarining etaklari), polimetall (Sangardak), oş tuzi (Xöjaikon) konlari bor. Gips, granit, argillit kabi quriliş materiallari, mineral suvli buloq köp. Tekislik qismining iqlimi quruq subtropik. Yozi jazirama issiq va uzoq, qişi iliq va qisqa. Yillik örtaça tra 16°—18°. Iyulning örtaça t-rasi 28°.—32°, yanv. niki 2,8°—3,6°. Özbekistonda eng issiq tra ham şu viloyat hududida kuzatilgan (1914 y. 21 iyunda Termizda 49,5° issiq bölgan). Ba'zi yillari qiş ança sovuq (—20° va hatto undan ham past). Yil davomida bulutsiz kunlarning köp bölişi va quyoş nurining tik tuşişi effektiv tralar yiğindisi yuqori bölişiga olib keladi. 10° dan yuqori trali kunlar tekislik qismida 290— 320 kun davom etadi. Bu esa viloyatda eng issiqsevar ekinlar (şakarqamiş, ingiçka tolali paxta) va mevalar yetiştirişga imkon beradi. Viloyat toğlar orasidagi berk botikda joylaşganidan bu yerda yoğin kam. Viloyatning jan. tekisliklarida yiliga 130— 140 mm, Hisor toğlari yon bağirlarida 445—625 mm yoğin yoğadi. Yoğinning asosiy qismi qiş va bahorda tuşadi. Ğarbiy, jan.ğarbiy va şim. şarqiy şamollar köp esadi. Viloyatning jan.şarqiy qismida esadigan Afğon şamoli iqlimga salbiy ta'sir etadi. Viloyatning asosiy suv arteriyalari — Surxondaryo va Şeroboddaryo hamda ularning Qoratoğdaryo, Töpolondaryo, Sangardakdaryo, Xöjaipok kabi irmoqlari. Toğ qor va muzliklaridan, yoğindan töyinadigan bu daryolar viloyat hududining şim. qismi, toğ va tog oldi zonalarinigina suv bilan ta'minlay oladi, jan.dagi keng tekisliklarda doimiy suv tanqisligi kuzatiladi. Yer osti (artezian) suvlaridan tobora keng foydalanilmoqda. 1957—58 y.larda Uçqizil, 1959— 62 y.larda Jan. Surxon va Degrez suv omborlari, Jarqörğon gidrotuguni qurildi. Hazorboğ, Daytölak, Qumqörğon, Zang kanallari, Şerobod, AmuZang maşina suğoriş kanallari barpo etildi. Tuproği tekisliklarda taqirsimon va şörxok oç böz tuproklar, toğ yon bağrida turli xil böz tuprokdar. Ösimliklar dunyosi xam tabiiy şaroiti bilan boğliq. Jan.dagi ekin ekilmaydigan qumloq joylarda qandim, oq saksovul, çerkez, taroqboş, yaltirboş, yantoq, butasimonlar; daryo böylarida yulğun, jiyda, turanğil, terak, savağiç, qiyoq, qamiş; adir va toğlarning pastki yon bağirlarida bir yillik efemerlar (lolaqizğaldoq, nixatak); 1200—2500 m balandliklarida efemerlar bilan birga arça, pista, qayin, tol, yongoq, olma, zarang örmonlari uçraydi. Bobotoğ tizmasi yon bağirlarida respublikaning eng yirik tabiiy pistazorlari joylaşgan. Baland toğ zonasi subalp va alp ötloklari bilan band. Hayvonot dunyosi ança boy: buri, tulki, çiyaböri, ayiq, jayran, qobon, yovvoyi eçki, arxar, töqaylarda buğu, töqay muşugi, kalamuş, qöşoyoq, yumronqoziq, körsiçqon, gekkon kaltakesagi, közoynakli ilon (kobra), öq ilon, jayra, quşlardan ular (toğ kurkasi), qirğovul, mayna, qaldirğoç, ğoz, ördak, söfitörğay, çil, kaklik bor. Daryo va suv omborlarida har xil baliq köp.
Sv. hududida Surxon davlat qöriqxonasi joylaşgan.
Aholisi, asosan, özbeklar (78%), şuningdek, tojik, rus, turkman, qozoq va b. millat vakillari ham yaşaydi (2004). Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 93,3 kişi. Şahar aholisi 364,8 ming kişi, qişloq aholisi 1509,9 ming kişi (2004).
Xöjaligi. Yaqin ötmişda viloyat iqtisodiyotida qişloq xöjaligi. yetakçi mavqeda edi. Keyingi davrda yangi tarmoqlar vujudga keldi. Viloyatning tabiiy geografik örni qulay, mehnat resurslari ham yetarli.
Sanoat işlab çiqariş. (yengil va oziq ovqat sanoati), qişloq xöjaligi. (paxta va buğdoy yetiştiriş, qoramolçilik va qöyçilik), transport (ayniqsa, t.y. va avtomobil transporti) salmoqli örin tutadi.
Sanoatining yetakçi tarmoqlari: paxta tozalaş, paxtani qayta işlaş korxonalaridir. Yirik sanoat korxonalari: «Jarqörğonneft» boşqarmasi, Şerobod keramika badiiy buyumlar, Denov yoğekstraksiya, Sariosiyo toş saralaş z-dlari, Şörçi un k-ti, Jarqörğon yigiruvtöquv, Termiz tikuvçilik f-kalari, Şarğun kömir, Xöjaikon tuz konlari korxonalari va b. S.v.da 40 ga yaqin qöşma, 4000 dan ziyod kiçik va xususiy korxona işlab turibdi. Jumladan, Afğoniston bilan hamkorlikda taşkil etilgan xalq iste'moli mollari işlab çikariladigan «Namaf» va «Afröz», «Surxonteks» va b. qöşma korxonalari faoliyat körsatmoqda. Hindiston — Termiz «Farmed» qöşma korxonasida mahalliy giyohlar asosida doridarmon, Turkiya— Termiz «Pölat» qöşma korxonasida milliy gilamlar, paloslar tayyorlanadi. Tumanlarda qişloq xöjaligi. mahsulotlari qayta işlanadigan kiçik korxonalar, sexlar taşkil etilmoqda.
Qişloq xöjaligi ning asosiy tarmoqlari: paxtaçilik, ğallaçilik, boğdorçilik, pillaçilik, limonçilik. Toğ etaklarida lalmikor dehqonçilik (asosan, buğdoy va arpa) bilan şuğullaniladi. Özbekistonda eng köp ingiçka tolali paxta S.v.da tayyorlanadi. Viloyatning toğoldi tumanlarida boğdorçilik va tokçilik rivojlangan. Çorvaçilikda qoramol, qöy (qoraköl va hisor qöylari), eçki, yilqi, parranda, quyon boqiladi. Jahon möyna va teri auksionlarida juda qadrlanadigan «Surxon suri» qoraköl terisi yetiştiriladi.
Dehqonçilikda foydalanadigan yerlar mayd. 284,3 ming ga, şundan suğoriladigan yerlar 271,6 ming ga, şu jumladan, 120,8 ming ga yerga paxta, 129,7 ming ga yerga don ekinlari, 9,1 ming ga yerga sabzavot, 1,8 ming ga yerga poliz, 5,5 ming ga yerga kartoşka, 16,2 ming ga yerga yem-xaşak ekinlari ekiladi. 33,5 ming ga yer köp yillik daraxtzorlar, 12,7 ming ga yer mevazor, 5,2 ming ga yer tutzor, 15,1 ming ga yer tokzorlar bilan band. 854,2 ming ga yerni yaylovlar egallagan. Yerning meliorativ holatini yaxşilaş maqsadida kollektordrenaj tarmoklari qurilgan. Viloyatda 151 şirkat, 4715 fermer xöjaliklari bor. Viloyat jamoa va şaxsiy xöjaliklarida 487,2 ming qoramol (şu jumladan, 227,7 ming sigir), 1042,0 ming qöy va eçki, 1052,5 ming parranda, 12,2 ming ot boqiladi (2004).
Transporti. Viloyatda t.y. transportining salmogi katta. Surxondaryoda dastlabki t.y. 1915 y.da (Kogon— Termiz) qurilgan. Bu viloyatni boşqa regionlar bilan boğlaydigan dastlabki muhim yöl böldi. 1925 y.da 248 km li Termiz—Duşanba t. y.ni qurişga kirişildi. Bu yölning qurilişi Termizni Örta Osiyoning yirik şaharlari — Toşkent va Duşanba bilan boğladi. 1971 y.ga kelib S.v.ni Tojikistonning jan. tumanlari bilan boğlovçi Termiz— Qörğontepa — Yavan t.y.ini qurişga kirişildi. Ğuzor — Boysun — Qumqörğon t.y.ning qurilişi yakunlanmoqsa. Amudaryo ustidan Hayraton t.y. köprigi qurilgan. Viloyat hududidan Moskva — Duşanba, Aşxobod — Duşanba t.y.lari ötgan. Termiz — Toşkent, Termiz — AmuZang, Termiz — Sariosiyo, Termiz — Boldir yönalişlarida poyezdlar kdtnaydi. Şuningdek, Termiz orkali Duşanba — Astraxon, Duşanba — Konibodom, Qörğontepa — Konibodom, Kölob — Astraxon yönalişlarida poyezdlar qatnaydi. Viloyatdagi t.y.larning uz. 300 km. Viloyatning içki transport aloqalarida avtomobil yölining ahamiyati juda muhim. S.v.dagi qattiq qoplamali avtomobil yöllarning uz. 2,7 ming km. Viloyatning asosiy avtomobil yöli —Katta Özbekiston traktö. Avtomobilda mamlakatlararo yuk taşiş xizmati korxonasi yuklarni qöşni Afğonistonga yetkazib bermoqda. S.v.ning yirik şaharlari (Termiz va Denov)dan bir qança xorijiy mamlakatlar va Özbekistonning içki tumanlariga avtomobil transporti qatnaydi. Termiz — Qarşi, Termiz — Hayraton (Afğoniston), Termiz — Duşanba, Termiz — Toşkent, Denov — Qarşi, Denov — Şahrisabz, Denov — Ğuzor, Denov — Urganç, Denov — Samarqand yönalişlari şular jumlasidan.
S.v.da respublikada yagona bölgan Termiz dare porti joylaşgan. Termiz va Sariosiyoda aeroport bor. Termiz aeroportidan Toşkent, Moskva, Aşxobod, Olmaota, Samarqand, Namangan, Buxoro, Andijon va b. yönalişlarda yölovçilar taşuvçi samolyotlar qatnovi yölga qöyilgan.
Madaniymaorif, soğliqni saqlaş va sport. Surxondaryo vodiysi ilk ibtidoiy odamzod makon topgan joy sifatida ta'riflanadi. Boysun tizmalaridan örta paleolit davriga (mil. av. 100— 40 ming y.liklarga) oid ibtidoiy odam manzillarining qoldiklari topilgan.
Surxondaryo toğlarida toş davrining sönggi bosqiçi—yuqori paleolitga (mil. av. 40—12 ming yilliklar) doir topilma xam kup. Şulardan biri Teşiktoş unguridan qazib olingan 8—9 yaşar bola suyaklaridir (antropolog M.M. Gerasimov tomonidan qiyofasi tiklangan). Uşbu topilma «neandertal odam» nomi bilan maşhur bölib Özbekistonning, umuman, Örta Osiyoning hoz. zamon odami (kromanon) şakllangan mintaqaga taallukli ekanini isbotlaşga dalil böldi. Vohada qad. madaniyatga mansub Ayritom, Dalvarzintepa, Xolçayon, undan keyingi davrlarga oid Sopomitepa, Mirşodi, Mölali, Kampirtepa, Jarqörğon, Bolaliktepa va b. arxeologik yodgorliklar topilib örganildi.
Köhitang toğlarida aniqlangan Zarautsoy qoyatoş rasmlari mezolit yoki neolit davriga tegişli. Zarautsoydagi ğor şiftlari va devorlarida oxra böyoği yordamida rayem çizilgan. Rasmlarning asosiy qismi yovvoyi buqalarni sehrjodu yöli bilan ovlaş manzarasini aks ettiradi.
Mil. av. 2ming yillikning 1-yarmida hoz. Özbekiston jan.ga Amudaryo söl sohilidan kelgan qabilalar Köhitang va Boysun toğoldi xududlarini özlaş.tirib Sopollitepa, Jarqöton, Mölalitepa aholi manzilgoxlariga asos soldilar.
Mil. av. 329—327 y.larda viloyat hududi makedoniyalik Iskandar tomonidan bosib olingan. Keyinçalik Salavkiylar davlati tarkybiga kirgan.
Örta asrlarda Buyuk ipak yulinang bir tarmogi Surxondaryo (Termiz) orqali ötgan.
Kuşon podşoligi hududiga kirgan Dalvarzintepa va Xolçayonda ötkazilgan arxeologik qazişmalar, Eski Termizdan topilgan Budda ibodatxonalari şaxarlarning naqadar rivojlanganligini körsatadi. Bu davrda hunarmandçilik va qişloq xöjaligi.ning taraqqiy topişi, tovarpul munosabatlarining rivojlanişi, me'morçilik, monumental haykaltaroşlik, rassomlik va b. san'atlarning yuksalişi kuzatiladi.
S.v.ning hozirgi qududi, 3—4-a.larda Kuşonlar davlati parçalanib ketgaç, eftaliylar davlati, 5—8-a.larda Toxariston tarkibida, keyin Turk hoqonligi qöl ostida böldi.
667 y.da arablar dastlab Çagoniyon va Termizga hujum qilib bu şaxarlarni faqat 8-a.ning 2-yarmidagina töliq bosib olişga erişdilar. Özbekiston jan.dagi yerlar Pa.gaça Çagoniyon davlati qölida bölgan. 11-a.da Çagoniyon va Termizni egallaş uçun Ğaznaviylar va Qoraxoniylar özaro kuraşadilar. Termiz Ğaznaviylar davlatiga qöşib olinadi, söngra Xorazmşoxlar davlati tarkibida böladi. 1220 y.da möğullar bosib oldi. 1370 y.dan Amir Temur saltanati tarkybiga kirdi. Surxondaryo köhna tarixi, qad. madaniyati, yodgorliklari bilan maşhur.
Surxon vodiysidagi olimlarning köpçiligi «Termiziy» taxallusi bilan nom çiqarganlar. Ular, tarix, geog., falsafa, huquqşunoslikka oid asarlari bilan tanilgan. AlHakim atTermiziy, Şahobuddin Sobir Termiziy, Muhammad ibn Hamid Termiziy, Abu Bakr Varrok, Termiziy va b. allomalar şu vohadan yetişib çiqqanlar. S.v.da maşhur san'atkorlar, baxşilar, xalq artistlari, rassomlar voyaga yetgan.
Viloyatda 2003/04 öquv yilida 827 umumiy ta'lim maktabi, 2 internat maktabi, Mehribonlik uyi, 18 litsey, 4 gimnaziyada 517,5 ming öquvçi ta'lim oldi. 2003 y.da «AKSELS» xalqaro taşkilotining «Öqişga a'loçilik dasturi» tanlovida viloyatning ğolib çiqqan öquvçilari öqişni xorijda davom ettirmoqdalar. 2004 y.da ham ta'lim sohasidagi xalqaro hamkorlik işlari davom ettirilib «AYREKS» xalqaro taşkilotining «Butun olam Sizning sinfingizda» tanlovida Termiz tumani öquvçilari respublika ğolibi bölişdi.
1998—2003 y.larda 35 ta kasbhunar kolleji va 2 akademik litsey qurilib foydalanişga topşirildi. Bu öquv muassasalarida 80 dan ortiq mutaxassislik böyiça ta'lim-tarbiya berilmoqda. Viloyatdagi 5 öquv yurtida 9,9 ming ökuvçi öqiydi. 16 bolalar musiqa maktabida 1443 öquvçi, 1 oliy öquv yurti (Termiz davlat un-ti)da 6,5 ming talaba bilim olmoqda. S.v.da Şreder nomidagi boğdorçilik, tokçilik va vinoçilik ilmiy tadqiqot in-tining Jan. Özbekiston subtropik ösimliklar seleksiyasi st-yasi faoliyat kursatadi. Surxondaryo arxeologiya muzeyi, Surxondaryo viloyat ölkaşunoslik muzeyi, musiqali drama teatri, bolalar qöğirçoq teatri mavjud. 413 jamoat kutubxonasi (kitob fondi 3,6 mln. nusxa), 146 klub muassasasi, 2 madaniyat va istirohat boği, bolalar boği, Termiz hayvonot boği, yoşlar majmui, xalq ijodiyoti va madaniy-ma'rifiy işlar viloyat uslubiyat markazi bor. 4 xalq drama teatri, 2 qöğirçoq xalq teatri, 10 aşula va raqs dastasi, 6 folklor etnografik xalq dastasi, milliy dorbozlar guruhi va b. madaniy muassasalar işlab turibdi. Jumladan, Boysun tumanidagi «Şalola», Şörçi tumanidagi «Kumuş tola», Uzun tumanidagi «Rohat» aşula va raqs xalq dastalari Buyuk Britaniya, Turkiya, Afğoniston va Hindistonda bölib ötgan xalqaro festivallarda iştirok etişgan.
S.vda Özbekiston xalq rassomi Rözi Çoriyev, Özbekistonda xizmat körsatgan san'at arbobi M. Ravşanov, Özbekiston xalq baxşilari Ş. Boltayev va A. Poyonoye, Özbekistonda xizmat körsatgan madaniyat xodimi A. Ibroqimov, Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar G. Ravşanova, R. Mamataliyev, H. Oripov, M. Maxmudova, A. Narzullayev, Y. Mirqurbonov, S. Qosimova, N. Allanazarovlar voyaga yetganlar.
Viloyatda «Boysun bahori» halqaro folkloretnografik festivali ötkazilib boriladi. 1999 y.da «Alpomiş» dostonining 1000 yilligi, 2002 y.da Termiz ş.ning 2500 yilligi xalqaro miqyosda nişonlandi.
Soğliqni saqlaş. Viloyatda 92 kasalxona (8715 örin), 366 poliklinika, ambulatoriya va b. tibbiy muassasalar, 179 ayollar konsultatsiyam, 225 bolalar poliklinikasi va xonalari, 149 qişloq vraçlik punkta, 398 feldşerakuşerlik punkti, 19 qişloq uçastka kasalxonasi, 73 qişloq vraçlik ambulatoriyasi mavjud. Uşbu tibbiy muassasalarda 4,2 ming vraç (xar 10 ming aholiga 24 vraç), 17,6 ming örta tibbiy xodim işlaydi.
Davlat dasturiga asosan viloyatda Davlat şoşilinç tibbiy yordam ilmiy markazi Termiz bölimi (140 örin) va barça tuman markaziy kasalxonalari qoşida uning bölinmalari (340 örin) taşkil etilgan, ğamda zaruriy tibbiy va texnik jihozlar bilan ta'minlangan.
Viloyat soğliqni saqlaş boşqarmasi öz faoliyatida AQŞning Projekt Xoup, Karelift Interneyşnl, Kauntepart Interneyşnl taşkilotlari bilan uzviy aloqalar boğlagan.
Örta Osiyo xalqaro taraqqiyot agentligi (YUSAID) tomonidan viloyat soğliqni saqlaş boşqarmasi sistemasidagi taşkilotlar va nodavlat taşkilotlari bilan hamkorlikda yangi dasturni rivojlantiriş, giyohvandlikka qarşi kuraş, sil kasalligini davolaş va uni oldini oliş böyiça işlar amalga oşirilmoqda. Viloyatda taşkil etilgan nodavlat muassasalar soni 75 ta. S.v.da Xonjiza dam oliş uyi, «Jayranxona», «Uçqizil» balneologik kurorti, bolalar revmatologiya sanatoriylari, Denov tumanidagi «Hazorboğ» sanatoriysi işlab turibdi.
Sport. Sv. sportçilari sportning köplab turlari böyiça har xil darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqda (kuraş, dzyudo, voleybol, futbol, tennis, boks va b.). Surxondaryodan kuraş böyiça Jahon va Osiyo çempioni, Hakim atTermiziy, Prezident sovrini uçun xalqaro turnirlar ğolibi Toştemir Muhammadiyev, xalqaro Hakim atTermiziy turniri ğoliblari Örol Törayev, Rustam Ergaşev, Erali Mamarasulov; bir qança xalqaro turnirlar ğolibi, Antaliya musobaqasi jahon çempioni Mahtumquli Mahmudov, dzyudo böyiça Osiyo çempioni, kuraş böyiça xalqaro turnirlar ğolibi Abdulla Tangriyev kabi maşhur sportçilar yetişib çiqqan. S.v.da zamonaviy sport inşootlaridan «Kuraş saroyi», stadion, «Delfin» suv havzasi, «Alpomiş» sport majmui, turli darajadagi xalqaro musobaqalar ötkaziladigan tennis korti mavjud. S.v.da bolalar va ösmirlar sport maktabi faoliyat kursatadi (2004).
Adabiyot. Surxondaryo qadimdan şoir va ulamolar, baxşilar töplangan vohalardan biridir. Bu zaminda xalq oğzaki ijodi va yozma adabiyot rivojlanib kelgan. «Alpomiş» dostoni yaratilgan makon sifatida şu vohada bayram qilinişi, 40 dan ortiq «Termiziy», 10 dan ortik, «Çagoniy» taxallusi bilan ijod qilgan allomalarning ilmiy-adabiy merosi buni töliq isbotlaydi.
Eski Termizda islom nazariyotçisi, muhaddis alHakim atTermiziy yaşab ijod kilgan. «Ilal aşşariat va xatm ulAsliyot» asari islom nazariyotçilari tomonidan eng köp eslanadigan kitoblardan biri. Boşqa muhim asarlari «Kitob annahi» («Yöriqnoma kitobi»), «Kitob alfuruh» («Ollohdan qörquvçilar haqida kitob»), «Navröznomai Xoja Hakim Termiziy».U Abu Ali alJuzjoniy, Abu Bakr Varroq va b. maşhur olimlar ustozidir. Andalusiyalik yirik islomşunos Muhyiddin ibn alArabiy (1165—1240) özini Hakim Termiziyning şogirdi deb hisoblagan.
S.v.da yaşagan maşhur muhaddis Imom Termiziy hadislarni töplab bir qança asarlar yaratgan. «AlJomi' assahih» yoki «Sunani Termiziy», «Kitob alilal», «Kitob azzuxd» va b. şular jumlasidandir. U Imom Buxoriyning maşhur şogirdi va izdoşi hisoblanadi.
Surxondaryoning Oltinsoy hududida tasavvuf ilmining pirlaridan bölgan Söfi Olloyo'r, Xöjaipok oma (asl nomi — Abdurahmon bin Avf Abu alKurayşiy azZuhriy), Sayd ibn Vaqqos, Mavlono Zohid Xalifa bobo kabilarning xoklari bor.
Surxon vohasida 10—12-a.larda yaşab ötgan Daqiqiy, Farruhiy, Adib Sobir Termiziy kabi yirik şoirlar maşhur.
Çingiz bosqini tanazzulidan keyin, 16—19-a.lardan yana Termiziy taxallusi bilan bir turkum şoirlar paydo böddi. Ular Umar atTermiziy asSufiy, Mavlono Qudsiy Termiziy Maxjub, Xoja Samandar Termiziy, Abdulloh Termiziy, Taqiy Termiziy, Söfi Olloyor va Masiho Boysuniylar edi.
Vohaning qad. Şerobod dosşonçilik maktabid&n özbek dostonçiligining maşhur ijroçilari yetişib çiqqan, ayni şu maktab Nurota va Bulungur dostonçilik maktablariga ham ijobiy ta'sirini ötkazib turgan. 18-a.da bu maktabdan Bobo şoir, Qosim oqinlar, 19-a.da Olim baxşi, Xoler baxşi, Niyozali baxşi, Şerna baxşilar, 20-a.da esa Şotöra baxşi, Mardonakul baxşi, Mamarayim baxşi, Böriboy baxşi Ahmedov, Yusuf Ötagan öğli, Çorşam baxşi Rahmatulla öğli, Toşmurod baxşi, Xuşboq baxşi Mardonaqul öğli, Qora baxşi, Şoberdi baxşi Boltayev, Boboraxim bahşi Mamarayim öğli, Abdunazar baxşi, Şodmon baxşilar yetişib çiqqan. Bulardan eng iste'dodlilari «Alpomiş» va «Göröğli» turkumidagi dostonlarni mukammal biladigan Bobo şoir, Şerna baxşi, Mardonaqul Avliyoqul öğli va Çorşam baxşi Rahmatulladir.
20-a.ning 50—80y.larida Şukur Xolmirzayev, Ra'no Uzoqova, Erkin A'zam, Sattor Tursunov, Teşa Saydaliyev, Karim Mallayev, Isomiddin Otaqulov, Mengziyo Safarov, Ozod Avliyoqulov, Usmon Azim, Nizomjon Parda, Yusufjon Valizoda, Ismat Norboyev, Şafoat Rahmatullo Termiziy, Toğay Murod, Boltajon Sodiqov, Xurram Mak,sadqulov, Sirojiddin Sayyid, Ğulom Egamşukur, Bolta Yoriyev, Narzulla Söfiyev, Arbob Çoş, Eşqobil Şukur, şoir va pedagog Xolmuhammad Qulniyozov, Nodir Normatov, Mirzo Kenjabek, 20-a.ning keyingi yillarida Nomoz Ergaşev, Zoir Mamajonov, Gulandom Toğayeva va b.ning şe'riy va nasriy asarlarida sevgi, yaxşilik, mehroqibat, adolat tuyğulari, şuningdek, voha kişilarining hayot taşvişlari, mehnat yumuşlari, urfodat va an'analari muhim örin egallagan.
S.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat taşkilotlari faoliyat körsatadi.
Matbuot, radioeşittiriş va televideiiyesi. S.v.da 3 viloyat gaz., 14 tuman gaz. çiqadi. Viloyatda, şuningdek, 13 tarmoq va 2 ta xususiy gaz. naşr etiladi. Jami 32 nomdagi gaz. çop etiladi (2004).
Birinçi radioeşittirişlar 1954 y.dan boşlangan. Viloyat radiosi kuniga 1 soatlik xajmda eşittirişlar beradi. 2003 y. fev.dan boşlab Sv. radiotelevideniye uzatiş markazi muassisligidagi «Surxon sadosi» radiosi faoliyat körsatadi. Har kuni 15 soatlik radioeşittirişlar tayyorlanib, efirga uzatilmoqda. 2003 noyabr oyidan Surxondaryo radiosi qoşida «Yangi asr» radiostudiyasi faoliyat körsata boşladi. Kuniga 8 soat eşittirişlar tayyorlanib efirga uzatiladi.
Viloyatda 1 davlat va 4 tarmoq va nodavlat televideniyelari mavjud. 1990 y.dan buyen faoliyat körsatayotgan Surxondaryo viloyat teleradiokompaniyasining kunlik körsatuvlari örtaça 3—4 soatni taşkil etadi.
«Işonç» telekompaniyasi 1997 y.dan buyen faoliyat körsatib, ayni paytda har kuni 3 soatlik körsatuvlar beradi.
«ATR Denov» va «Şerobod» televideniyelari 1995 y.dan faoliyat körsatib, «Şerobod» televideniyesining kunlik körsatuvlari 1 soatni, «ATR Denov» televideniyesi körsatuvlari 1,5 soatni taşkil etadi.
Me'moriy yodgorliklari. Viloyatdagi 359 tarixiy yodgorliklardan 294 tasi arxeologiya, 26 tasi me'moriy, 39 tasi monumental san'ati yodgorliklaridir. Termiz ş.ning 2500 y.lik yubileyi munosabati bilan 2001—02 y.larda viloyatdagi bir kança tarixiy obidalar va arxeologik yodgorliklarda ta'mirlaş işlari olib borildi. S.v.dagi yodgorliklar özining qadimiyligi bilan maşhur. Xuroson me'morlik an'analarida qurilgan maşhur Jarqörğon minorasi (1108—09 y.lar), Sulton Saodat majmuasi (10-a., 15—17 asrlar), Denovdagi Çağoniyon davlati qal'asi qoldiqlari (15-a.), Hakim atTermiziy majmuoti (11 — 15-a.lar), Eski Termizdagi Zurmala minorasi krldikdari (2-a.), Termiz atrofidagi Kokildor xonaqohi (16-a.) va b. şular jumlasidan.
ÖzME 7jiddining 656—657betlari orasidagi Surxondaryo viloyatining tabiiy va iktisodiy rangli xaritasiga q.
Ad.: Rtveladze E., Aminov M., Surxondaryo, albom [prof. N.Töxliyev tahriri ostida], T., 1996; Röziyev A. N., Surxondaryo viloyati, T., 1996; Pugaçenkova G. A., Oçiq osmon ostidagi muzey, T., 1981; Tursunov S, Qobilov E., Pardayev T., Murtazoyev B., Surxondaryo tarixi, T., 2004.
Nurislom Töxliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУРХОНДАРЁ ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. 1941 й. 6 мартда ташкил этилган (1925 й. 29 июндан Сурхондарё окрути бўлган). 1960 й. 25 янв. да Қашқадарё вилояти билан қўшилган. 1964 й. фев.да қайтадан ташкил қилинди. Республиканинг жан.шарқида, Сурхон-Шеробод водийсида жойлашган. Жан. дан Амударё бўйлаб Афғонистон, шим., шим. шарқ ва шарқдан Тожикистон, жан. ғарбдан Туркманистон, шим.ғарбдан Қашқадарё вилояти билан чегарадош. Майд. 20,1 минг км2. Аҳолиси 1874,7 минг киши (2004). Таркибида 14 қишлоқ тумани (Ангор, Бандихон, Бойсун, Денов, Жарқўрғон, Музработ, Олтинсой, Сариосиё, Термиз, Узун, Шеробод, Шўрчи, Қизириқ, Кумқўрғон), 8 шаҳар (Бойсун, Денов, Жарқўрғон, Термиз, Шарғун, Шеробод, Шўрчи, Қумқўрғон), 7 шаҳарча (Ангор, Дўстлик, Какайди, Сариосиё, Сариқ, Элбаён бекати, Ҳуррият), 114 қишлоқ фуқаролар йиғини бор (2004). Маркази — Термиз ш.
Табиати. Св. рельефи тог ва текисликлардан иборат, шим.дан жанубга қияланиб ва кенгайиб боради. Тоғлардан оқиб тушадиган кўпданкўп дарё ва сойлар дара ҳосил қилган. Сурхондарё ва Шерободдарё оқиб ўтадиган текислик шим., ғарб ва шарқдан баланд Ҳисор тизмаси (энг баланд жойи 4643 м) ва унинг тармоқлари (Бойсунтоғ, Кўҳитангтоғ, Боботоғ) билан ўралган. Тоғлар, асосан, юқори палеозой ва мезозой даврлари жинсларидан, текислик қисми эса тўртламчи давр ётқизиклардан таркиб топган. Бу ерда неотектоника жараёнлари давом этмоқда: теварак атрофдаги тоғлар кўтарилиб, ботик, чўкиб бормоқда. Тоғлар билан текислик орасида адир ва тоғ олди зонаси жойлашган. Тоғлар шим. совуқ ҳаво оқимларини тўсиб туриши натижасида субтропик ўсимликлар ўстириш учун қулай иқлим шароити вужудга келган. Тоғ зонаси ва адирларда, асосан, галла етиштирилади, чорва учун ёзги яйлов. Мутлақ бал. 300—500 м бўлган СурхонШеробод текислигида пахта экилади, боғ токзорлар барпо қилинган. Жан. қисми кенг қумликлар билан қопланган. Фойдали қазилмалардан нефть ва газ (Ховдоғ, Какайди, Лалмикор, Амударё бўйи текисликлари), тошкўмир (Шарғун, Ҳисор, Бойсун, Кўҳитанг тоғларининг этаклари), полиметалл (Сангардак), ош тузи (Хўжаикон) конлари бор. Гипс, гранит, аргиллит каби қурилиш материаллари, минерал сувли булоқ кўп. Текислик қисмининг иқлими қуруқ субтропик. Ёзи жазирама иссиқ ва узоқ, қиши илиқ ва қисқа. Йиллик ўртача тра 16°—18°. Июлнинг ўртача т-раси 28°.—32°, янв. ники 2,8°—3,6°. Ўзбекистонда энг иссиқ тра ҳам шу вилоят ҳудудида кузатилган (1914 й. 21 июнда Термизда 49,5° иссиқ бўлган). Баъзи йиллари қиш анча совуқ (—20° ва ҳатто ундан ҳам паст). Йил давомида булутсиз кунларнинг кўп бўлиши ва қуёш нурининг тик тушиши эффектив тралар йиғиндиси юқори бўлишига олиб келади. 10° дан юқори трали кунлар текислик қисмида 290— 320 кун давом этади. Бу эса вилоятда энг иссиқсевар экинлар (шакарқамиш, ингичка толали пахта) ва мевалар етиштиришга имкон беради. Вилоят тоғлар орасидаги берк ботикда жойлашганидан бу ерда ёғин кам. Вилоятнинг жан. текисликларида йилига 130— 140 мм, Ҳисор тоғлари ён бағирларида 445—625 мм ёғин ёғади. Ёғиннинг асосий қисми қиш ва баҳорда тушади. Ғарбий, жан.ғарбий ва шим. шарқий шамоллар кўп эсади. Вилоятнинг жан.шарқий қисмида эсадиган Афғон шамоли иқлимга салбий таъсир этади. Вилоятнинг асосий сув артериялари — Сурхондарё ва Шерободдарё ҳамда уларнинг Қоратоғдарё, Тўполондарё, Сангардакдарё, Хўжаипок каби ирмоқлари. Тоғ қор ва музликларидан, ёғиндан тўйинадиган бу дарёлар вилоят ҳудудининг шим. қисми, тоғ ва тог олди зоналаринигина сув билан таъминлай олади, жан.даги кенг текисликларда доимий сув танқислиги кузатилади. Ер ости (артезиан) сувларидан тобора кенг фойдаланилмоқда. 1957—58 й.ларда Учқизил, 1959— 62 й.ларда Жан. Сурхон ва Дегрез сув омборлари, Жарқўрғон гидротугуни қурилди. Ҳазорбоғ, Дайтўлак, Қумқўрғон, Занг каналлари, Шеробод, АмуЗанг машина суғориш каналлари барпо этилди. Тупроғи текисликларда тақирсимон ва шўрхок оч бўз тупроклар, тоғ ён бағрида турли хил бўз тупрокдар. Ўсимликлар дунёси хам табиий шароити билан боғлиқ. Жан.даги экин экилмайдиган қумлоқ жойларда қандим, оқ саксовул, черкез, тароқбош, ялтирбош, янтоқ, бутасимонлар; дарё бўйларида юлғун, жийда, туранғил, терак, савағич, қиёқ, қамиш; адир ва тоғларнинг пастки ён бағирларида бир йиллик эфемерлар (лолақизғалдоқ, ныхатак); 1200—2500 м баландликларида эфемерлар билан бирга арча, писта, қайин, тол, ёнгоқ, олма, заранг ўрмонлари учрайди. Боботоғ тизмаси ён бағирларида республиканинг энг йирик табиий пистазорлари жойлашган. Баланд тоғ зонаси субальп ва альп ўтлоклари билан банд. Ҳайвонот дунёси анча бой: бури, тулки, чиябўри, айиқ, жайран, қобон, ёввойи эчки, архар, тўқайларда буғу, тўқай мушуги, каламуш, қўшоёқ, юмронқозиқ, кўрсичқон, геккон калтакесаги, кўзойнакли илон (кобра), ўқ илон, жайра, қушлардан улар (тоғ куркаси), қирғовул, майна, қалдирғоч, ғоз, ўрдак, сўфитўрғай, чил, каклик бор. Дарё ва сув омборларида ҳар хил балиқ кўп.
Св. ҳудудида Сурхон давлат қўриқхонаси жойлашган.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (78%), шунингдек, тожик, рус, туркман, қозоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди (2004). Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 93,3 киши. Шаҳар аҳолиси 364,8 минг киши, қишлоқ аҳолиси 1509,9 минг киши (2004).
Хўжалиги. Яқин ўтмишда вилоят иқтисодиётида қишлоқ хўжалиги. етакчи мавқеда эди. Кейинги даврда янги тармоқлар вужудга келди. Вилоятнинг табиий географик ўрни қулай, меҳнат ресурслари ҳам етарли.
Саноат ишлаб чиқариш. (енгил ва озиқ овқат саноати), қишлоқ хўжалиги. (пахта ва буғдой етиштириш, қорамолчилик ва қўйчилик), транспорт (айниқса, т.й. ва автомобиль транспорти) салмоқли ўрин тутади.
Саноатининг етакчи тармоқлари: пахта тозалаш, пахтани қайта ишлаш корхоналаридир. Йирик саноат корхоналари: «Жарқўрғоннефть» бошқармаси, Шеробод керамика бадиий буюмлар, Денов ёғэкстракция, Сариосиё тош саралаш з-длари, Шўрчи ун к-ти, Жарқўрғон йигирувтўқув, Термиз тикувчилик ф-калари, Шарғун кўмир, Хўжаикон туз конлари корхоналари ва б. С.в.да 40 га яқин қўшма, 4000 дан зиёд кичик ва хусусий корхона ишлаб турибди. Жумладан, Афғонистон билан ҳамкорликда ташкил этилган халқ истеъмоли моллари ишлаб чикариладиган «Намаф» ва «Афрўз», «Сурхонтекс» ва б. қўшма корхоналари фаолият кўрсатмоқда. Ҳиндистон — Термиз «Фармед» қўшма корхонасида маҳаллий гиёҳлар асосида доридармон, Туркия— Термиз «Пўлат» қўшма корхонасида миллий гиламлар, палослар тайёрланади. Туманларда қишлоқ хўжалиги. маҳсулотлари қайта ишланадиган кичик корхоналар, цехлар ташкил этилмоқда.
Қишлоқ хўжалиги нинг асосий тармоқлари: пахтачилик, ғаллачилик, боғдорчилик, пиллачилик, лимончилик. Тоғ этакларида лалмикор деҳқончилик (асосан, буғдой ва арпа) билан шуғулланилади. Ўзбекистонда энг кўп ингичка толали пахта С.в.да тайёрланади. Вилоятнинг тоғолди туманларида боғдорчилик ва токчилик ривожланган. Чорвачиликда қорамол, қўй (қоракўл ва ҳисор қўйлари), эчки, йилқи, парранда, қуён боқилади. Жаҳон мўйна ва тери аукционларида жуда қадрланадиган «Сурхон сури» қоракўл териси етиштирилади.
Деҳқончиликда фойдаланадиган ерлар майд. 284,3 минг га, шундан суғориладиган ерлар 271,6 минг га, шу жумладан, 120,8 минг га ерга пахта, 129,7 минг га ерга дон экинлари, 9,1 минг га ерга сабзавот, 1,8 минг га ерга полиз, 5,5 минг га ерга картошка, 16,2 минг га ерга ем-хашак экинлари экилади. 33,5 минг га ер кўп йиллик дарахтзорлар, 12,7 минг га ер мевазор, 5,2 минг га ер тутзор, 15,1 минг га ер токзорлар билан банд. 854,2 минг га ерни яйловлар эгаллаган. Ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш мақсадида коллектордренаж тармоклари қурилган. Вилоятда 151 ширкат, 4715 фермер хўжаликлари бор. Вилоят жамоа ва шахсий хўжаликларида 487,2 минг қорамол (шу жумладан, 227,7 минг сигир), 1042,0 минг қўй ва эчки, 1052,5 минг парранда, 12,2 минг от боқилади (2004).
Транспорти. Вилоятда т.й. транспортининг салмоги катта. Сурхондарёда дастлабки т.й. 1915 й.да (Когон— Термиз) қурилган. Бу вилоятни бошқа регионлар билан боғлайдиган дастлабки муҳим йўл бўлди. 1925 й.да 248 км ли Термиз—Душанба т. й.ни қуришга киришилди. Бу йўлнинг қурилиши Термизни Ўрта Осиёнинг йирик шаҳарлари — Тошкент ва Душанба билан боғлади. 1971 й.га келиб С.в.ни Тожикистоннинг жан. туманлари билан боғловчи Термиз— Қўрғонтепа — Яван т.й.ини қуришга киришилди. Ғузор — Бойсун — Қумқўрғон т.й.нинг қурилиши якунланмоқца. Амударё устидан Ҳайратон т.й. кўприги қурилган. Вилоят ҳудудидан Москва — Душанба, Ашхобод — Душанба т.й.лари ўтган. Термиз — Тошкент, Термиз — АмуЗанг, Термиз — Сариосиё, Термиз — Болдир йўналишларида поездлар кдтнайди. Шунингдек, Термиз оркали Душанба — Астрахон, Душанба — Конибодом, Қўрғонтепа — Конибодом, Кўлоб — Астрахон йўналишларида поездлар қатнайди. Вилоятдаги т.й.ларнинг уз. 300 км. Вилоятнинг ички транспорт алоқаларида автомобиль йўлининг аҳамияти жуда муҳим. С.в.даги қаттиқ қопламали автомобиль йўлларнинг уз. 2,7 минг км. Вилоятнинг асосий автомобиль йўли —Катта Ўзбекистон трактў. Автомобилда мамлакатлараро юк ташиш хизмати корхонаси юкларни қўшни Афғонистонга етказиб бермоқда. С.в.нинг йирик шаҳарлари (Термиз ва Денов)дан бир қанча хорижий мамлакатлар ва Ўзбекистоннинг ички туманларига автомобиль транспорти қатнайди. Термиз — Қарши, Термиз — Ҳайратон (Афғонистон), Термиз — Душанба, Термиз — Тошкент, Денов — Қарши, Денов — Шаҳрисабз, Денов — Ғузор, Денов — Урганч, Денов — Самарқанд йўналишлари шулар жумласидан.
С.в.да республикада ягона бўлган Термиз даре порти жойлашган. Термиз ва Сариосиёда аэропорт бор. Термиз аэропортидан Тошкент, Москва, Ашхобод, Олмаота, Самарқанд, Наманган, Бухоро, Андижон ва б. йўналишларда йўловчилар ташувчи самолётлар қатнови йўлга қўйилган.
Маданиймаориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. Сурхондарё водийси илк ибтидоий одамзод макон топган жой сифатида таърифланади. Бойсун тизмаларидан ўрта палеолит даврига (мил. ав. 100— 40 минг й.ликларга) оид ибтидоий одам манзилларининг қолдиклари топилган.
Сурхондарё тоғларида тош даврининг сўнгги босқичи—юқори палеолитга (мил. ав. 40—12 минг йилликлар) доир топилма хам куп. Шулардан бири Тешиктош унгуридан қазиб олинган 8—9 яшар бола суякларидир (антрополог М.М. Герасимов томонидан қиёфаси тикланган). Ушбу топилма «неандерталь одам» номи билан машҳур бўлиб Ўзбекистоннинг, умуман, Ўрта Осиёнинг ҳоз. замон одами (кроманьон) шаклланган минтақага тааллукли эканини исботлашга далил бўлди. Воҳада қад. маданиятга мансуб Айритом, Далварзинтепа, Холчаён, ундан кейинги даврларга оид Сопомитепа, Миршоди, Мўлали, Кампиртепа, Жарқўрғон, Болаликтепа ва б. археологик ёдгорликлар топилиб ўрганилди.
Кўҳитанг тоғларида аниқланган Зараутсой қоятош расмлари мезолит ёки неолит даврига тегишли. Зараутсойдаги ғор шифтлари ва деворларида охра бўёғи ёрдамида раем чизилган. Расмларнинг асосий қисми ёввойи буқаларни сеҳржоду йўли билан овлаш манзарасини акс эттиради.
Мил. ав. 2минг йилликнинг 1-ярмида ҳоз. Ўзбекистон жан.га Амударё сўл соҳилидан келган қабилалар Кўҳитанг ва Бойсун тоғолди худудларини ўзлаш.тириб Сополлитепа, Жарқўтон, Мўлалитепа аҳоли манзилгохларига асос солдилар.
Мил. ав. 329—327 й.ларда вилоят ҳудуди македониялик Искандар томонидан босиб олинган. Кейинчалик Салавкийлар давлати таркйбига кирган.
Ўрта асрларда Буюк ипак йулинанг бир тармоги Сурхондарё (Термиз) орқали ўтган.
Кушон подшолиги ҳудудига кирган Далварзинтепа ва Холчаёнда ўтказилган археологик қазишмалар, Эски Термиздан топилган Будда ибодатхоналари шахарларнинг нақадар ривожланганлигини кўрсатади. Бу даврда ҳунармандчилик ва қишлоқ хўжалиги.нинг тараққий топиши, товарпул муносабатларининг ривожланиши, меъморчилик, монументал ҳайкалтарошлик, рассомлик ва б. санъатларнинг юксалиши кузатилади.
С.в.нинг ҳозирги қудуди, 3—4-а.ларда Кушонлар давлати парчаланиб кетгач, эфталийлар давлати, 5—8-а.ларда Тохаристон таркибида, кейин Турк ҳоқонлиги қўл остида бўлди.
667 й.да араблар дастлаб Чагониён ва Термизга ҳужум қилиб бу шахарларни фақат 8-а.нинг 2-ярмидагина тўлиқ босиб олишга эришдилар. Ўзбекистон жан.даги ерлар Па.гача Чагониён давлати қўлида бўлган. 11-а.да Чагониён ва Термизни эгаллаш учун Ғазнавийлар ва Қорахонийлар ўзаро курашадилар. Термиз Ғазнавийлар давлатига қўшиб олинади, сўнгра Хоразмшохлар давлати таркибида бўлади. 1220 й.да мўғуллар босиб олди. 1370 й.дан Амир Темур салтанати таркйбига кирди. Сурхондарё кўҳна тарихи, қад. маданияти, ёдгорликлари билан машҳур.
Сурхон водийсидаги олимларнинг кўпчилиги «Термизий» тахаллуси билан ном чиқарганлар. Улар, тарих, геог., фалсафа, ҳуқуқшуносликка оид асарлари билан танилган. АлҲаким атТермизий, Шаҳобуддин Собир Термизий, Муҳаммад ибн Ҳамид Термизий, Абу Бакр Варрок, Термизий ва б. алломалар шу воҳадан етишиб чиққанлар. С.в.да машҳур санъаткорлар, бахшилар, халқ артистлари, рассомлар вояга етган.
Вилоятда 2003/04 ўқув йилида 827 умумий таълим мактаби, 2 интернат мактаби, Меҳрибонлик уйи, 18 лицей, 4 гимназияда 517,5 минг ўқувчи таълим олди. 2003 й.да «АКСЕЛС» халқаро ташкилотининг «Ўқишга аълочилик дастури» танловида вилоятнинг ғолиб чиққан ўқувчилари ўқишни хорижда давом эттирмоқдалар. 2004 й.да ҳам таълим соҳасидаги халқаро ҳамкорлик ишлари давом эттирилиб «АЙРЕКС» халқаро ташкилотининг «Бутун олам Сизнинг синфингизда» танловида Термиз тумани ўқувчилари республика ғолиби бўлишди.
1998—2003 й.ларда 35 та касбҳунар коллежи ва 2 академик лицей қурилиб фойдаланишга топширилди. Бу ўқув муассасаларида 80 дан ортиқ мутахассислик бўйича таълим-тарбия берилмоқда. Вилоятдаги 5 ўқув юртида 9,9 минг ўкувчи ўқийди. 16 болалар мусиқа мактабида 1443 ўқувчи, 1 олий ўқув юрти (Термиз давлат ун-ти)да 6,5 минг талаба билим олмоқда. С.в.да Шредер номидаги боғдорчилик, токчилик ва виночилик илмий тадқиқот ин-тининг Жан. Ўзбекистон субтропик ўсимликлар селекцияси ст-яси фаолият курсатади. Сурхондарё археология музейи, Сурхондарё вилоят ўлкашунослик музейи, мусиқали драма театри, болалар қўғирчоқ театри мавжуд. 413 жамоат кутубхонаси (китоб фонди 3,6 млн. нусха), 146 клуб муассасаси, 2 маданият ва истироҳат боғи, болалар боғи, Термиз ҳайвонот боғи, ёшлар мажмуи, халқ ижодиёти ва маданий-маърифий ишлар вилоят услубият маркази бор. 4 халқ драма театри, 2 қўғирчоқ халқ театри, 10 ашула ва рақс дастаси, 6 фольклор этнографик халқ дастаси, миллий дорбозлар гуруҳи ва б. маданий муассасалар ишлаб турибди. Жумладан, Бойсун туманидаги «Шалола», Шўрчи туманидаги «Кумуш тола», Узун туманидаги «Роҳат» ашула ва рақс халқ дасталари Буюк Британия, Туркия, Афғонистон ва Ҳиндистонда бўлиб ўтган халқаро фестивалларда иштирок этишган.
С.вда Ўзбекистон халқ рассоми Рўзи Чориев, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби М. Равшанов, Ўзбекистон халқ бахшилари Ш. Болтаев ва А. Поёное, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган маданият ходими А. Иброқимов, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар Г. Равшанова, Р. Маматалиев, Ҳ. Орипов, М. Махмудова, А. Нарзуллаев, Й. Мирқурбонов, С. Қосимова, Н. Алланазаровлар вояга етганлар.
Вилоятда «Бойсун баҳори» ҳалқаро фольклорэтнографик фестивали ўтказилиб борилади. 1999 й.да «Алпомиш» достонининг 1000 йиллиги, 2002 й.да Термиз ш.нинг 2500 йиллиги халқаро миқёсда нишонланди.
Соғлиқни сақлаш. Вилоятда 92 касалхона (8715 ўрин), 366 поликлиника, амбулатория ва б. тиббий муассасалар, 179 аёллар консультациям, 225 болалар поликлиникаси ва хоналари, 149 қишлоқ врачлик пункта, 398 фельдшеракушерлик пункти, 19 қишлоқ участка касалхонаси, 73 қишлоқ врачлик амбулаторияси мавжуд. Ушбу тиббий муассасаларда 4,2 минг врач (хар 10 минг аҳолига 24 врач), 17,6 минг ўрта тиббий ходим ишлайди.
Давлат дастурига асосан вилоятда Давлат шошилинч тиббий ёрдам илмий маркази Термиз бўлими (140 ўрин) ва барча туман марказий касалхоналари қошида унинг бўлинмалари (340 ўрин) ташкил этилган, ғамда зарурий тиббий ва техник жиҳозлар билан таъминланган.
Вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси ўз фаолиятида АҚШнинг Прожект Хоуп, Карелифт Интернейшнл, Каунтепарт Интернейшнл ташкилотлари билан узвий алоқалар боғлаган.
Ўрта Осиё халқаро тараққиёт агентлиги (ЮСАИД) томонидан вилоят соғлиқни сақлаш бошқармаси системасидаги ташкилотлар ва нодавлат ташкилотлари билан ҳамкорликда янги дастурни ривожлантириш, гиёҳвандликка қарши кураш, сил касаллигини даволаш ва уни олдини олиш бўйича ишлар амалга оширилмоқда. Вилоятда ташкил этилган нодавлат муассасалар сони 75 та. С.в.да Хонжиза дам олиш уйи, «Жайранхона», «Учқизил» бальнеологик курорти, болалар ревматология санаторийлари, Денов туманидаги «Ҳазорбоғ» санаторийси ишлаб турибди.
Спорт. Св. спортчилари спортнинг кўплаб турлари бўйича ҳар хил даражадаги мусобақаларда иштирок этмоқда (кураш, дзюдо, волейбол, футбол, теннис, бокс ва б.). Сурхондарёдан кураш бўйича Жаҳон ва Осиё чемпиони, Ҳаким атТермизий, Президент соврини учун халқаро турнирлар ғолиби Тоштемир Муҳаммадиев, халқаро Ҳаким атТермизий турнири ғолиблари Ўрол Тўраев, Рустам Эргашев, Эрали Мамарасулов; бир қанча халқаро турнирлар ғолиби, Анталия мусобақаси жаҳон чемпиони Маҳтумқули Маҳмудов, дзюдо бўйича Осиё чемпиони, кураш бўйича халқаро турнирлар ғолиби Абдулла Тангриев каби машҳур спортчилар етишиб чиққан. С.в.да замонавий спорт иншоотларидан «Кураш саройи», стадион, «Дельфин» сув ҳавзаси, «Алпомиш» спорт мажмуи, турли даражадаги халқаро мусобақалар ўтказиладиган теннис корти мавжуд. С.в.да болалар ва ўсмирлар спорт мактаби фаолият курсатади (2004).
Адабиёт. Сурхондарё қадимдан шоир ва уламолар, бахшилар тўпланган воҳалардан биридир. Бу заминда халқ оғзаки ижоди ва ёзма адабиёт ривожланиб келган. «Алпомиш» достони яратилган макон сифатида шу воҳада байрам қилиниши, 40 дан ортиқ «Термизий», 10 дан ортик, «Чагоний» тахаллуси билан ижод қилган алломаларнинг илмий-адабий мероси буни тўлиқ исботлайди.
Эски Термизда ислом назариётчиси, муҳаддис алҲаким атТермизий яшаб ижод килган. «Илал ашшариат ва хатм улАслиёт» асари ислом назариётчилари томонидан энг кўп эсланадиган китоблардан бири. Бошқа муҳим асарлари «Китоб аннаҳи» («Йўриқнома китоби»), «Китоб алфуруҳ» («Оллоҳдан қўрқувчилар ҳақида китоб»), «Наврўзномаи Хожа Ҳаким Термизий».У Абу Али алЖузжоний, Абу Бакр Варроқ ва б. машҳур олимлар устозидир. Андалусиялик йирик исломшунос Муҳйиддин ибн алАрабий (1165—1240) ўзини Ҳаким Термизийнинг шогирди деб ҳисоблаган.
С.в.да яшаган машҳур муҳаддис Имом Термизий ҳадисларни тўплаб бир қанча асарлар яратган. «АлЖомиъ ассаҳиҳ» ёки «Сунани Термизий», «Китоб алилал», «Китоб аззухд» ва б. шулар жумласидандир. У Имом Бухорийнинг машҳур шогирди ва издоши ҳисобланади.
Сурхондарёнинг Олтинсой ҳудудида тасаввуф илмининг пирларидан бўлган Сўфи Оллоё’р, Хўжаипок oma (асл номи — Абдураҳмон бин Авф Абу алКурайший азЗуҳрий), Сайд ибн Ваққос, Мавлоно Зоҳид Халифа бобо кабиларнинг хоклари бор.
Сурхон воҳасида 10—12-а.ларда яшаб ўтган Дақиқий, Фарруҳий, Адиб Собир Термизий каби йирик шоирлар машҳур.
Чингиз босқини таназзулидан кейин, 16—19-а.лардан яна Термизий тахаллуси билан бир туркум шоирлар пайдо бўдди. Улар Умар атТермизий асСуфий, Мавлоно Қудсий Термизий Махжуб, Хожа Самандар Термизий, Абдуллоҳ Термизий, Тақий Термизий, Сўфи Оллоёр ва Масиҳо Бойсунийлар эди.
Воҳанинг қад. Шеробод досшончилик мактабид&н ўзбек достончилигининг машҳур ижрочилари етишиб чиққан, айни шу мактаб Нурота ва Булунгур достончилик мактабларига ҳам ижобий таъсирини ўтказиб турган. 18-а.да бу мактабдан Бобо шоир, Қосим оқинлар, 19-а.да Олим бахши, Холер бахши, Ниёзали бахши, Шерна бахшилар, 20-а.да эса Шотўра бахши, Мардонакул бахши, Мамарайим бахши, Бўрибой бахши Аҳмедов, Юсуф Ўтаган ўғли, Чоршам бахши Раҳматулла ўғли, Тошмурод бахши, Хушбоқ бахши Мардонақул ўғли, Қора бахши, Шоберди бахши Болтаев, Боборахим баҳши Мамарайим ўғли, Абдуназар бахши, Шодмон бахшилар етишиб чиққан. Булардан энг истеъдодлилари «Алпомиш» ва «Гўрўғли» туркумидаги достонларни мукаммал биладиган Бобо шоир, Шерна бахши, Мардонақул Авлиёқул ўғли ва Чоршам бахши Раҳматулладир.
20-а.нинг 50—80й.ларида Шукур Холмирзаев, Раъно Узоқова, Эркин Аъзам, Саттор Турсунов, Теша Сайдалиев, Карим Маллаев, Исомиддин Отақулов, Менгзиё Сафаров, Озод Авлиёқулов, Усмон Азим, Низомжон Парда, Юсуфжон Вализода, Исмат Норбоев, Шафоат Раҳматулло Термизий, Тоғай Мурод, Болтажон Содиқов, Хуррам Мак,садқулов, Сирожиддин Саййид, Ғулом Эгамшукур, Болта Ёриев, Нарзулла Сўфиев, Арбоб Чош, Эшқобил Шукур, шоир ва педагог Холмуҳаммад Қулниёзов, Нодир Норматов, Мирзо Кенжабек, 20-а.нинг кейинги йилларида Номоз Эргашев, Зоир Мамажонов, Гуландом Тоғаева ва б.нинг шеърий ва насрий асарларида севги, яхшилик, меҳроқибат, адолат туйғулари, шунингдек, воҳа кишиларининг ҳаёт ташвишлари, меҳнат юмушлари, урфодат ва анъаналари муҳим ўрин эгаллаган.
С.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.)нинг вилоят ташкилотлари фаолият кўрсатади.
Матбуот, радиоэшиттириш ва телевидеииеси. С.в.да 3 вилоят газ., 14 туман газ. чиқади. Вилоятда, шунингдек, 13 тармоқ ва 2 та хусусий газ. нашр этилади. Жами 32 номдаги газ. чоп этилади (2004).
Биринчи радиоэшиттиришлар 1954 й.дан бошланган. Вилоят радиоси кунига 1 соатлик хажмда эшиттиришлар беради. 2003 й. фев.дан бошлаб Св. радиотелевидение узатиш маркази муассислигидаги «Сурхон садоси» радиоси фаолият кўрсатади. Ҳар куни 15 соатлик радиоэшиттиришлар тайёрланиб, эфирга узатилмоқда. 2003 ноябрь ойидан Сурхондарё радиоси қошида «Янги аср» радиостудияси фаолият кўрсата бошлади. Кунига 8 соат эшиттиришлар тайёрланиб эфирга узатилади.
Вилоятда 1 давлат ва 4 тармоқ ва нодавлат телевидениелари мавжуд. 1990 й.дан буен фаолият кўрсатаётган Сурхондарё вилоят телерадиокомпаниясининг кунлик кўрсатувлари ўртача 3—4 соатни ташкил этади.
«Ишонч» телекомпанияси 1997 й.дан буен фаолият кўрсатиб, айни пайтда ҳар куни 3 соатлик кўрсатувлар беради.
«АТР Денов» ва «Шеробод» телевидениелари 1995 й.дан фаолият кўрсатиб, «Шеробод» телевидениесининг кунлик кўрсатувлари 1 соатни, «АТР Денов» телевидениеси кўрсатувлари 1,5 соатни ташкил этади.
Меъморий ёдгорликлари. Вилоятдаги 359 тарихий ёдгорликлардан 294 таси археология, 26 таси меъморий, 39 таси монументал санъати ёдгорликларидир. Термиз ш.нинг 2500 й.лик юбилейи муносабати билан 2001—02 й.ларда вилоятдаги бир канча тарихий обидалар ва археологик ёдгорликларда таъмирлаш ишлари олиб борилди. С.в.даги ёдгорликлар ўзининг қадимийлиги билан машҳур. Хуросон меъморлик анъаналарида қурилган машҳур Жарқўрғон минораси (1108—09 й.лар), Султон Саодат мажмуаси (10-а., 15—17 асрлар), Деновдаги Чағониён давлати қалъаси қолдиқлари (15-а.), Ҳаким атТермизий мажмуоти (11 — 15-а.лар), Эски Термиздаги Зурмала минораси крлдикдари (2-а.), Термиз атрофидаги Кокилдор хонақоҳи (16-а.) ва б. шулар жумласидан.
ЎзМЭ 7жиддининг 656—657бетлари орасидаги Сурхондарё вилоятининг табиий ва иктисодий рангли харитасига қ.
Ад.: Ртвеладзе Э., Аминов М., Сурхондарё, альбом [проф. Н.Тўхлиев таҳрири остида], Т., 1996; Рўзиев А. Н., Сурхондарё вилояти, Т., 1996; Пугаченкова Г. А., Очиқ осмон остидаги музей, Т., 1981; Турсунов С, Қобилов Э., Пардаев Т., Муртазоев Б., Сурхондарё тарихи, Т., 2004.
Нурислом Tўxлиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.