Sut emizuvçilar

Sut emizuvçilar (Mammalia) umurtqali hayvonlar sinfi. Trias oxirida yirtqiç sudralib yuruvçilar — sinodontlardan kelib çiqqan. Sinodontlar bir guruhidan köp börtiqlilar (qirilib ketgan), ikkinçisidan kloakalilar paydo bölgan. Köp börtiqlilardan Yura davrida pantoteriyalar, ulardan esa hozirgi xaltalilar va yöldoşlilar vujudga kelganligi taxmin qilinadi.

S.e.ning taşqi körinişi va ölçami har xil. Pakana oq tişlining (haşarotxörlardan) uz. 4 sm, vazni 1,2 g kelsa, quruklikda yaşovçi eng yirik hayvon — afrika filining balandligi 4,5 m, vazni 7,5 t ga yaqin. Hoz. hayvonlar orasida eng yirigi kök kitning uz. 33 m, vazni 150 t. S.e. böyin umurtqalarining 7 ta bölişi, tişlarining har xil tuzilganligi, ular çuqurçalar (alveolalar)da joylaşganligi, pastki jaği faqat tiş suyaklaridan iboratligi, örta quloği böşliğida 3 ta eşitiş suyakçasining va sölagida kraxmalni parçalovçi ferment borligi bilan boşqa umurtqalilardan farq qiladi. S.e.ning yumşoq labi ovqatni oliş vazifasini bajaradi. Içagi murakkab tuzilgan, ba'zi S.e. ning oşqozoni köp bölmali. Öpkasi alveolalardan iborat. Tana böşliğining diafragma yordamida kökrak va qorin böşliğiga bölinişi nafas olişini jadallaştiradi. Yuragi 4 kamerali; faqat çap aorta yoyi saqlanib qolgan. S.e. issiq qonli — gomoyoterm hayvonlar; arteriya va vena qoni töliq ajralgan. Eritrotsitlari yetilgan davrida yadrosiz. Ayiriş sistemasi çanoq buyragidan iborat. Boş miyasi yirik, uning oldingi qismi (yarimşarlari) pöstloq xrsil qiladi. S.e.ning murakkab nerv faoliyati va xulqatvori yarimşarlar pöstloğining kuçli rivojlanganligi bilan boglik. Hid biliş, kurih, eşitiş organlari yaxşi rivojlangan. Hiqildoği murakkab tuzilgan; unda ovoz paylari joylaşgan. Taşqi quloq rivojlangan. S.e. ateriyalar va teriyalar (tirik tuğuvçilar) kenja sinflariga ajratiladi. Ateriyalar proteriyalar (qirilib ketgan trikonodont va kloakalilar turkumlari) va alloteriyalarga (qirilib ketgan köp börtiqlilar turkumi); teriyalar esa 3 börtiqlilar (qirilib ketgan), xaltalilar va yöddoşlilarga bölinadi. Xaltalilarga 1 turkum, yöldoşlilarga hoz. 17—23 va qad. qirilib ketgan 12 turkum kiradi. Hoz. S.e. 4000 ga yaqin turni öz içiga oladi. Issiq qonliligi, tanasining yung bilan qoplanganligi (suvda yaşovçilar terisi ostida qalin yoğ qatlamining bölişi), nasli töğrisida ğamxörlik qilişi (sut bilan boqişi, himoya qilişi, tarbiyalaşi) va b. turli xil moslanişga ega bölişi tufayli S.e. yer yuzidagi Şim. qutbdan tortib Antarktida qirğoqlarigaça bölgan barça hududlarni egallagan.

S.e. qadimdan odam hayotida katta ahamiyatga ega bölgan. Köpçilik S.e. ovlangan. Bir qança turlari xonakilaştirilib, ulardan oziqovqat manbai, işçi kuçi yoki qöriqçi sifatida foydalanib kelinadi. 20-a. dan möynali S.e.ni xonakilaştiriş, ulardan lab. hayvonlari sifatida foydalaniş boşlandi. Bir qança S.e. qişloq xöjaligi ekinlari, örmonçilik (ayrim kemiruvçilar) va çorvaçilikka (asosan, yirtqiçlar) ziyon keltiradi. Ayrim S.e. (asosan, kemiruvçilar) ölat, tulyaremiya, quturiş va b. oğir yuqumli kasalliklarning tarqalişida iştirok etadi.

Odam faoliyati ta'sirida S.e.ning bir qança turlari soni kamayib, ayrim turlari yöqolib bormoqda. 17-a. boşidan hozirgaça S.e. ning 63 turi (1,3%) qirilib ketgan. Rejasiz ovlaş, qişloq xöjaligi. ekinlari, xonaki va ov hayvonlarini muhofaza qiliş maqsadida qiriş, ular yaşaş joyining buzilişi va qisqarişi, introduksiya qilingan turlar ta'siri yoki tabiiy omillar S.e. soni kamayib ketişining asosiy sabablari hisoblanadi. S.e.ning 230 turi va 91 kenja turi Tabiatni muhofaza qiliş xalqaro ittifoqi Qizil kitobiga kiritilgan. Şuning bilan birga ayrim sinantrop S.e. areali va soni ortib bormoqda. S.e.ning 7 turi (jumladan Prjevalskiy oti, David buğusi) faqat tutqunlikda yoki yarim tutqunlikda (zubr, okdum gnu) saqlanib qolgan. S.e. ni muhofaza qilişda noyob turlarning ovlanişini taqiqlaş, ularning yaşaş joyini saklab qoliş, milliy boğlar, qöriqxonalar va buyurtma qöriqxonalar taşkil etiş, tutqunlikda köpaytiriş orqali hayvonlarni reakklimatizatsiya kiliş (qaytadan tabiiy arealiga qaytariş) katta ahamiyatga ega. Qöriqxonalar taşkil etiş orqali zubr, qulin, buxoro buğusi (xongul), yölbars, leopard va b. hayvonlar saqlanib qoldi; sayğoq, sobol, bobyor va b. soni qayta tiklandi.