Sut sanoati

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 775–776-b. — ziyouz.com

Sut sanoati — sutdan turli sut mahsulotlari işlab çiqaradigan oziqovqat sanoati tarmoği. S.s. tarkibiga sariyoğ, sut, qatiq, qaymoq, smetana, quruq sut, sut konservalari, pişloq (sir), tvorog, brinza, muzqaymoq, kazein va b. mahsulotlar işlab çiqaradigan korxonalar kiradi. Özbekistonda 20-a. ning 20y.lari oxirlariga qadar sutdan xonaki usullarda qaymoq, qatiq, ayron, suzma, qağanoq, pişloq, qurt kabi mahsulotlar, qatiqni kuvda pişib sariyoğ tayyorlangan.

Özbekistonda birinçi sut z-di 1928 y.da Toşkent ş.da işga tuşirilgan. 1940y.ga kelib respublikaning yirik şaharlarida qurilgan 13 ta sut z-di işladi (ularda 30,4 ming t sut qayta işlangan va asosan yogi olinmagan sutqatiq mahsulotlari, sariyoğ işlab çiqarilgan). 50y.lar oxiriga kelib sut z-dlari soni 25 taga yetdi (293 ta sut qabul kiliş punktlari taşkil etildi), ularning 21 tasida buğxonalar kurildi. 1960—70 y.larda Termiz (1961), Andijon (1962), Urganç (1964), Navoiy (1965), Ğazalkent (1966), Namangan (1966), Xöjayli (1968), Jizzax (1969) ş.larida zamonaviy sut z-dlari işga tuşirildi. 1974 y.da Toşkentda bir smenada 150 t sut va sut mahsulotlari işlab çiqaradigan sut k-ti foydalanişga topşirildi. 1975—85 y.larda bir keçakunduzda 50—30 t sutni kayta işlaydigan Farğona, Qöqon, Angren, Olmaliq, Guliston, Jizzax, Kattaqörğon, Çirçiq ş.larida sut ktlari işga tuşirildi.

Sut z-dlari smetana, qaymoq, pişloq kdsoklaş va sutni butilkalarga quyiş avtomat liniyalari bilan jihozlandi, 156 separator bölimlari qurildi.

S.s. korxonalarida kiçik yoşdagi bolalar uçun sut mahsulotlari, buzoklarni boqiş uçun sun'iy sut işlab çiqariş. yölga qöyildi. 1990 y.ga kelib Özbekiston Seda 684,1 ming t yoği olinmagan sut va sut mahsulotlari, 15,9 ming t sariyoğ, 2,1 ming t qattiq va yumşoq pişloq, 20,7 ming t yogeiz sut mahsulotlari, 8,2 ming t muzqaymoq işlab çiqariddi.

90y.lardan boşlab S.s. korxonalarini texnik jihatdan qayta qurollantiriş, xorijiy texnologiyalar,1 qadoqlaş avtomatlari bilan jixrzlaş amatga oşirildi, çet el firmalari bilan hamkorlikda kaymoq, kazein, yogurt kabi mahsulotlar işlab çiqaradigan, quvvati 10 tĞsutka bölgan 15 mini z-dlar barpo etildi, qöşma korxonalar kurildi. «Buxorosut», «Farğonasut» aksiyadorlik jamiyatlari Özbekiston—Britaniya qöşma korxonasi, «Bravosut» (Samarqand ş.), Özbekiston — «Nestle» (Namangan ş.), Toşkent ş.da «Vimm Bill Dann — Markaziy Osiyo» (Rossiya — Özbekiston) qöşma korxonalari şular jumlasidandir.

1993 y.da Respublika göşt va sut sanoati vazirligi, qoramollarni bördoqiga boqiş birlaşmalari negizida «Özgöştsutsanoat» birlaşmasi taşkil etildi.

Respublikadagi barça toifadagi xöjaliklarda 4,03 mln. t sut işlab çikarildi (uning 96% dehqon xöjaliklarida yetiştirildi), 790 t sariyoğ, 6,3 ming t sut va sut maxsulotlari, 2715 t muzkaymoq tayyorlandi (2003). 2003 y. dek.dan töliq xususiylaştirilgan S. s. korxonalarini birlaştiradigan «Özgöştsutsanoat» uyuşmasi tarkibida 40 dan ortiq sutni qayta işlaş korxonalari işlaydi. Ularning işlab çiqariş. kuvvatlari bir smenada 1067,7 t sutni kayta işlaş, 25 t sariyoğ, 11,8 t sir, 20,8 t muzqaymoq, 15 t yoği olingan quruq sut va b.ni taşkil etadi (2004). S.s. korxonalari zamonaviy pasterlaş, sterilizatsiyalaş, sovutiş, buğlaş, mahsulotni qadoqlaş uskunalari bilan jihozlangan, avtorefrijiratorlar, sut va b. maxsulotlarni taşiydigan avtomobillarga ega.

Pölat Tursunxöjayev, Nuriddin Musayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУТ САНОАТИ — сутдан турли сут маҳсулотлари ишлаб чиқарадиган озиқовқат саноати тармоғи. С.с. таркибига сариёғ, сут, қатиқ, қаймоқ, сметана, қуруқ сут, сут консервалари, пишлоқ (сир), творог, бринза, музқаймоқ, казеин ва б. маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган корхоналар киради. Ўзбекистонда 20-а. нинг 20й.лари охирларига қадар сутдан хонаки усулларда қаймоқ, қатиқ, айрон, сузма, қағаноқ, пишлоқ, қурт каби маҳсулотлар, қатиқни кувда пишиб сариёғ тайёрланган.

Ўзбекистонда биринчи сут з-ди 1928 й.да Тошкент ш.да ишга туширилган. 1940й.га келиб республиканинг йирик шаҳарларида қурилган 13 та сут з-ди ишлади (уларда 30,4 минг т сут қайта ишланган ва асосан ёги олинмаган сутқатиқ маҳсулотлари, сариёғ ишлаб чиқарилган). 50й.лар охирига келиб сут з-длари сони 25 тага етди (293 та сут қабул килиш пунктлари ташкил этилди), уларнинг 21 тасида буғхоналар курилди. 1960—70 й.ларда Термиз (1961), Андижон (1962), Урганч (1964), Навоий (1965), Ғазалкент (1966), Наманган (1966), Хўжайли (1968), Жиззах (1969) ш.ларида замонавий сут з-длари ишга туширилди. 1974 й.да Тошкентда бир сменада 150 т сут ва сут маҳсулотлари ишлаб чиқарадиган сут к-ти фойдаланишга топширилди. 1975—85 й.ларда бир кечакундузда 50—30 т сутни кайта ишлайдиган Фарғона, Қўқон, Ангрен, Олмалиқ, Гулистон, Жиззах, Каттақўрғон, Чирчиқ ш.ларида сут ктлари ишга туширилди.

Сут з-длари сметана, қаймоқ, пишлоқ кдцоклаш ва сутни бутилкаларга қуйиш автомат линиялари билан жиҳозланди, 156 сепаратор бўлимлари қурилди.

С.с. корхоналарида кичик ёшдаги болалар учун сут маҳсулотлари, бузокларни боқиш учун сунъий сут ишлаб чиқариш. йўлга қўйилди. 1990 й.га келиб Ўзбекистон Седа 684,1 минг т ёғи олинмаган сут ва сут маҳсулотлари, 15,9 минг т сариёғ, 2,1 минг т қаттиқ ва юмшоқ пишлоқ, 20,7 минг т ёгеиз сут маҳсулотлари, 8,2 минг т музқаймоқ ишлаб чиқаридди.

90й.лардан бошлаб С.с. корхоналарини техник жиҳатдан қайта қуроллантириш, хорижий технологиялар,1 қадоқлаш автоматлари билан жихрзлаш аматга оширилди, чет эл фирмалари билан ҳамкорликда каймоқ, казеин, йогурт каби маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган, қуввати 10 тҒсутка бўлган 15 мини з-длар барпо этилди, қўшма корхоналар курилди. «Бухоросут», «Фарғонасут» акциядорлик жамиятлари Ўзбекистон—Британия қўшма корхонаси, «Бравосут» (Самарқанд ш.), Ўзбекистон — «Нестле» (Наманган ш.), Тошкент ш.да «Вимм Билль Данн — Марказий Осиё» (Россия — Ўзбекистон) қўшма корхоналари шулар жумласидандир.

1993 й.да Республика гўшт ва сут саноати вазирлиги, қорамолларни бўрдоқига боқиш бирлашмалари негизида «Ўзгўштсутсаноат» бирлашмаси ташкил этилди.

Республикадаги барча тоифадаги хўжаликларда 4,03 млн. т сут ишлаб чикарилди (унинг 96% деҳқон хўжаликларида етиштирилди), 790 т сариёғ, 6,3 минг т сут ва сут махсулотлари, 2715 т музкаймоқ тайёрланди (2003). 2003 й. дек.дан тўлиқ хусусийлаштирилган С. с. корхоналарини бирлаштирадиган «Ўзгўштсутсаноат» уюшмаси таркибида 40 дан ортиқ сутни қайта ишлаш корхоналари ишлайди. Уларнинг ишлаб чиқариш. кувватлари бир сменада 1067,7 т сутни кайта ишлаш, 25 т сариёғ, 11,8 т сир, 20,8 т музқаймоқ, 15 т ёғи олинган қуруқ сут ва б.ни ташкил этади (2004). С.с. корхоналари замонавий пастерлаш, стерилизациялаш, совутиш, буғлаш, маҳсулотни қадоқлаш ускуналари билан жиҳозланган, авторефрижираторлар, сут ва б. махсулотларни ташийдиган автомобилларга эга.

Пўлат Турсунхўжаев, Нуриддин Мусаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.