Suv ölçaş qurilmalari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 659–660-b. — ziyouz.com
Suv ölçaş qurilmalari - maişiy va texnika maqsadlarida işlatiş, qişloq xöjaligi. ekinlarini suğoriş va b.ga iste'mol qilinadigan suv sarfini hisobga oliş uçun möljallangan gidrotexnika inşootlari va texnika asbobuskunalari. Odamzod suvni ölçaşga qadimdan ehtiyoj sezgan. Qad. Şarq mamlakatlari (ayniqsa, Misr) da qurğoqçilik köp bölişi sababli sun'iy suğoriş inşootlariga ehtiyoj katta bölgan. Mil. av. 2ming yillik örtalaridan boşlab ariqlar qazilgan, damba va töğonlar, suv çiqariş qurilmalari (şaduflar) qurila boşlagan. Suv tanqis bölganligi uçun uni tejab işlatiş va ölçab taqsimlaş zarur bölgan. Buning uçun töğonlarda suv sathini (demak, suv hajmini) körsatadigan belgilar qilingan. Suğoriş inşootlari va suvni hisobga oliş vositalari borgan sari takomillaştirilib borilgan. Mas, özbek qomusiy olimi Ahmad alFarğoniy Misrdagi Nil daryosiga qurgan suv sathini ölçaydigan inşoot barpo etgan. Bu suv ölçaş qurilmasi ilmiytexnik va me'moriy jihatdan ğoyat uluğvor bölgan. Misr aholisi şu inşoot körsatgan suv sathiga mos ravişda (agar suv sathi yuqori bölsa köproq, past bölsa kamroq) soliq tölagan. Bu inşoot hozir ham saqlanib qolgan. Örta Osiyoda qadimdan suv taqsimoti bilan şuğullanuvçi şaxs — mirob lavozimi mavjud bölgan. Hoz. Özbekistonda bu iş bilan xöjaliklarda gidrotexnik şuğullanadi.
S.ö.q. jumlasiga suv taqsimlaş postlarida qurilgan sath körsatiş belgilari bölgan inşootlar, gidrotexnika zulfinlari, rostlaş inşootlari suv tösgiçlar, kötarmalar va b. gidrotexnika inşootlari kiradi. Maişiy va texnika maqsadlarida iste'mol qilinadigan suv mikdori suv hisoblagiçlari (sçyotçiklari) bilan hisobga olinadi. Bunday hisoblagiçlar xonadonlar, xöjaliklar, korxonalarga örnatiladi. Bu xisoblagiç truba orqali vaqt birligida oqib ötadigan (sarf böladigan) suv hajmini (m3/sek yoki m/sek) ölçaydi. Bunday hisoblagiçlarning bir tomonidan suv kirib, ikkinçi tomonidan iste'molçiga boradi. Suv hisoblagiç parraklarini aylantiradi, parraklar xisoblaş apparatini işga tuşiradi. Sarf bölgan suv miqdori hisoblagiç darçasidan körinib turadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ ЎЛЧАШ ҚУРИЛМАЛАРИ - маиший ва техника мақсадларида ишлатиш, қишлоқ хўжалиги. экинларини суғориш ва б.га истеъмол қилинадиган сув сарфини ҳисобга олиш учун мўлжалланган гидротехника иншоотлари ва техника асбобускуналари. Одамзод сувни ўлчашга қадимдан эҳтиёж сезган. Қад. Шарқ мамлакатлари (айниқса, Миср) да қурғоқчилик кўп бўлиши сабабли сунъий суғориш иншоотларига эҳтиёж катта бўлган. Мил. ав. 2минг йиллик ўрталаридан бошлаб ариқлар қазилган, дамба ва тўғонлар, сув чиқариш қурилмалари (шадуфлар) қурила бошлаган. Сув танқис бўлганлиги учун уни тежаб ишлатиш ва ўлчаб тақсимлаш зарур бўлган. Бунинг учун тўғонларда сув сатҳини (демак, сув ҳажмини) кўрсатадиган белгилар қилинган. Суғориш иншоотлари ва сувни ҳисобга олиш воситалари борган сари такомиллаштирилиб борилган. Мас, ўзбек қомусий олими Аҳмад алФарғоний Мисрдаги Нил дарёсига қурган сув сатҳини ўлчайдиган иншоот барпо этган. Бу сув ўлчаш қурилмаси илмийтехник ва меъморий жиҳатдан ғоят улуғвор бўлган. Миср аҳолиси шу иншоот кўрсатган сув сатҳига мос равишда (агар сув сатҳи юқори бўлса кўпроқ, паст бўлса камроқ) солиқ тўлаган. Бу иншоот ҳозир ҳам сақланиб қолган. Ўрта Осиёда қадимдан сув тақсимоти билан шуғулланувчи шахс — мироб лавозими мавжуд бўлган. Ҳоз. Ўзбекистонда бу иш билан хўжаликларда гидротехник шуғулланади.
С.ў.қ. жумласига сув тақсимлаш постларида қурилган сатҳ кўрсатиш белгилари бўлган иншоотлар, гидротехника зулфинлари, ростлаш иншоотлари сув тўсгичлар, кўтармалар ва б. гидротехника иншоотлари киради. Маиший ва техника мақсадларида истеъмол қилинадиган сув микдори сув ҳисоблагичлари (счётчиклари) билан ҳисобга олинади. Бундай ҳисоблагичлар хонадонлар, хўжаликлар, корхоналарга ўрнатилади. Бу хисоблагич труба орқали вақт бирлигида оқиб ўтадиган (сарф бўладиган) сув ҳажмини (м3/сек ёки м/сек) ўлчайди. Бундай ҳисоблагичларнинг бир томонидан сув кириб, иккинчи томонидан истеъмолчига боради. Сув ҳисоблагич парракларини айлантиради, парраклар хисоблаш аппаратини ишга туширади. Сарф бўлган сув миқдори ҳисоблагич дарчасидан кўриниб туради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.