Suv oliş inşootlari

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 649–650-b. — ziyouz.com

Suv oliş inşootlari SUV OLIŞ INŞOOTLARI, suv olgiçlar — suv manbalari (dare, köl, suv ombori, yer osti suvlari va b.) dan suğoriş, gidroenergetika yoki şu kabi tarmoklarga suv oliş uçun quriladigan gidrotexnika inşootlari. Dalalarni sugoriş, yaylovlarga suv çiqariş, elektr st-yalarga suv beriş, aholi punktlari va sanoat korxonalarini suv bilan ta'minlaş uçun quriladi. S.o.i. suv yöliga zurur mikdorda, sifati saqlangan va suv iste'moli grafigiga muvofiq suv tuşişini ta'minlaşi şart. So.i. töğonsiz, tösikli va töğonli böladi. Töğonsiz suv olgiç, asosan, suvni öz oqimi bilan çiqariş imkoniyati bölgan şaroitlarda quriladi. Bu hollarda oqiziq hosil bölişini bartaraf etiş uçun maxsus tindirgiçlar quriladi yoki zemsnaryadlardan foydalaniladi. Tögonsiz suv olgiçlar bir quloqli yoki köp qulokli bölişi mumkin. Bir qulokli S.o.i. bevosita daryo qirgoğidan boşlanadi yoki daryo özaniga kirgan böladi (mas, Norin daryosida Şim. Farğona kanali, Vaxş daryosida Vaxş kanali S.o.i.). Köp quloqli suv olgiçlarda daryo qirğoğining bir neça joylarida bir kanalga suv beruvçi yölaklar qaziladi (mas, Amudaryoda AmuBuxoro maşina kanali, Paxtaarna va Qoraqum kanallari). Köp qulokli S.o.i. daryolardan kanallarga uzluksiz suv ötişini va suv bilan ta'minlanişni birmunça oşiradi. Yölkalar tindirgiç vazifasini ham ötaydi va extiyojga köra, navbatmanavbat işlatiladi.

Suğoriladigan maydon daryodagi suv sathidan balandda joylaşgan bölsa, maşina (nasos) S.o.i. — nasos stansiyalari quriladi (1rasm). Tösiq (şpora) li suv olgiç daryo suvi sathi past bölgan hollarda suvni damlaşda toş, şoxşabba kabi mahalliy materiallardan tösiq yasab quriladi (2rasm). Tösiq qarşi qirğoqqaça davom etişi şart emas. Hoz. tösiqli S.o.i. deyarli qöllanilmaydi. Töğonli S.o.i. turğun suv oliş uçun daryo suvi sathini bir xil darajada saklab turişni ta'minlaydi. U gidrouzel tarkibiga kiradi; kiçik, örta va yuqori bosimli, suv oliş şaroitiga qarab bir tomonli — suvni faqat bir qirğoqqa beradigan (Çirçiq daryosida Çapqirğoq Qorasuv), qöş tomonli — suvni ikkala qirğoqqa oqizadigan (Zarafşon daryosida Birinçi May); frontal — oqim yönalişiga perpendikulyar joylaşgan (Qurşob daryosida Qurşob) va yonboş — oqim yönalişiga malum burçak ostida joylaşgan (Amudaryoda Taxiatoş) S.o.i. ga bölinadi.

Daryolarda suv sathi va sarfining keskin özgaruvçanligi, oqimlarning juda ham loyqaligi suğoriladigan yerlarga suv berişni qiyinlaştiradi. Bu şaroitlarda S.o.i. daryoda zarur suv sathini vujudga keltiradi, suğoriş uçun zarur suvSuv sathi ni xoxdagan vaqtda (toşqin, yoz çillasi) beradi, kanallarni loyqa bosi şidan himoya qiladi.

Ad.: Husanxöjayev Z.H, Gidrotexnika inşootlari, T., 1978; Gidrotexniçeskiye soorujeniya, M., 1978.

Maşarif Boqiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУВ ОЛИШ ИНШООТЛАРИ, сув олгичлар — сув манбалари (даре, кўл, сув омбори, ер ости сувлари ва б.) дан суғориш, гидроэнергетика ёки шу каби тармокларга сув олиш учун қуриладиган гидротехника иншоотлари. Далаларни сугориш, яйловларга сув чиқариш, электр ст-яларга сув бериш, аҳоли пунктлари ва саноат корхоналарини сув билан таъминлаш учун қурилади. С.о.и. сув йўлига зурур микдорда, сифати сақланган ва сув истеъмоли графигига мувофиқ сув тушишини таъминлаши шарт. Со.и. тўғонсиз, тўсикли ва тўғонли бўлади. Тўғонсиз сув олгич, асосан, сувни ўз оқими билан чиқариш имконияти бўлган шароитларда қурилади. Бу ҳолларда оқизиқ ҳосил бўлишини бартараф этиш учун махсус тиндиргичлар қурилади ёки земснарядлардан фойдаланилади. Тўгонсиз сув олгичлар бир қулоқли ёки кўп қулокли бўлиши мумкин. Бир қулокли С.о.и. бевосита дарё қиргоғидан бошланади ёки дарё ўзанига кирган бўлади (мас, Норин дарёсида Шим. Фарғона канали, Вахш дарёсида Вахш канали С.о.и.). Кўп қулоқли сув олгичларда дарё қирғоғининг бир неча жойларида бир каналга сув берувчи йўлаклар қазилади (мас, Амударёда АмуБухоро машина канали, Пахтаарна ва Қорақум каналлари). Кўп қулокли С.о.и. дарёлардан каналларга узлуксиз сув ўтишини ва сув билан таъминланишни бирмунча оширади. Йўлкалар тиндиргич вазифасини ҳам ўтайди ва эхтиёжга кўра, навбатманавбат ишлатилади.

Суғориладиган майдон дарёдаги сув сатҳидан баландда жойлашган бўлса, машина (насос) С.о.и. — насос станциялари қурилади (1расм). Тўсиқ (шпора) ли сув олгич дарё суви сатҳи паст бўлган ҳолларда сувни дамлашда тош, шохшабба каби маҳаллий материаллардан тўсиқ ясаб қурилади (2расм). Тўсиқ қарши қирғоққача давом этиши шарт эмас. Ҳоз. тўсиқли С.о.и. деярли қўлланилмайди. Тўғонли С.о.и. турғун сув олиш учун дарё суви сатҳини бир хил даражада саклаб туришни таъминлайди. У гидроузел таркибига киради; кичик, ўрта ва юқори босимли, сув олиш шароитига қараб бир томонли — сувни фақат бир қирғоққа берадиган (Чирчиқ дарёсида Чапқирғоқ Қорасув), қўш томонли — сувни иккала қирғоққа оқизадиган (Зарафшон дарёсида Биринчи Май); фронталь — оқим йўналишига перпендикуляр жойлашган (Қуршоб дарёсида Қуршоб) ва ёнбош — оқим йўналишига маьлум бурчак остида жойлашган (Амударёда Тахиатош) С.о.и. га бўлинади.

Дарёларда сув сатҳи ва сарфининг кескин ўзгарувчанлиги, оқимларнинг жуда ҳам лойқалиги суғориладиган ерларга сув беришни қийинлаштиради. Бу шароитларда С.о.и. дарёда зарур сув сатҳини вужудга келтиради, суғориш учун зарур сувСув сатҳи ни хохдаган вақтда (тошқин, ёз чилласи) беради, каналларни лойқа боси шидан ҳимоя қилади.

Ад.: Ҳусанхўжаев З.Ҳ, Гидротехника иншоотлари, Т., 1978; Гидротехнические сооружения, М., 1978.

Машариф Боқиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.