Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Suv osti kemasi

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 652–653-b. — ziyouz.com

    Suv osti kemasi — asosan suv ostida suzişga moslaştirilgan kema. Strategik, operativtaktik xamda boşka jangovar vazifalarni suv ostida hamda suv ustida bajarişda foydalaniladi. Bu kemalarning tomçisimon yoki sigarasimon şakldagi korpusi pölat yoki titandan yasaladi. S.o.k. suv ostida atom qurilmalari, elektr toki akkumulyatorlari; suv ustida atom energiyasi yoki dizel qurilmasi, suv ostiga unça çuqur tuşmagan holatda esa dizel qurilmalari yordamida harakatlanadi.

    S.o.k. bajaradigan vazifasiga qarab, ballistik raketalar va özözidan möljal oladigan qanotli raketalar, torpedalar, raketatorpedalar, minalar bilan qurollantiriladi; gidroakustik, radiolokatsion apparatura bilan jihozlanadi. Asosiy quroliga qarab, strategik yoki operativtaktik vazifani bajaradi. Asosiy kuroli — yadro zaryadlari yordamida uzoqqa otiladigan ballistik raketalar. Bunday S.o.k.da, odatda, kema okeanda uzok, vakt turişiga imkon beradigan elektr kurilmalar böladi. Operativtaktik vazifalar bajaradigan S.o.k. raketa va torpeda otuvçi, mina qöyuvçi, radiolokatsion dozorlik hamda transportdesantlik vazifalarini bajaruvçi kemalarga bölinadi. Duşmanning suv usti kemalari bilan kuraşişga möljallangan S.o.k. özözidan möljal oladigan raketatorpedalar bilan qurollantiriladi. Mina qöyuvçi S.o.k. turli maqsadlarga möljallangan minalar va mudofaalaniş torpedalari bilan kurollanadi.

    S.o.k.ni kuriş 17-a.dan boşlandi. Birinçi S.o.k.ni Londonda golland olimi K. van Drebbel (1620), Rossiyada havaskor ixtiroçi Yefim Nikonov (1724), Şim. Amerikada D. Buşnell (1776), Fransiyada R. Fulton (1801), Germaniyada V. Bauer (1850) kurdi. Bu S.o.k.larida mis yoki temirdan yasalgan korpus, suv tölğaziş uçun sisterna, eşkak yoki qölda aylantiriladigan eşkakli parraklar bölgan; ular duşman kemasining korpusiga maxsus moslamalar yordamida mahkamlab qöyiladigan minalar bilan kurollangan (minalar duşman kemasi korpusiga xoda yoki garpun bilan yetkazilgan).

    20-a. boşlariga kelib harbiydengiz floti bölgan davlatlarning deyarli hammasi jangovar S.o.k. kura boşladi. 20-a. 50yillaridan boşlab dastlab AQŞ va SSSR, keyin esa Buyuk Britaniya va Fransiya davlatlari atom qurilmalari bölgan S.o.k. kura boşladi. Bu hol S.o.k.ning suv ostida uzok, vaqt böla olişiga va yuriş tezligini keskin oşirişga imkon berdi. 60yillarda SSSR va AQŞ da atom bombasi bilan kurollangan S.o.k. paydo böldi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    СУВ ОСТИ КЕМАСИ — асосан сув остида сузишга мослаштирилган кема. Стратегик, оперативтактик хамда бошка жанговар вазифаларни сув остида ҳамда сув устида бажаришда фойдаланилади. Бу кемаларнинг томчисимон ёки сигарасимон шаклдаги корпуси пўлат ёки титандан ясалади. С.о.к. сув остида атом қурилмалари, электр токи аккумуляторлари; сув устида атом энергияси ёки дизель қурилмаси, сув остига унча чуқур тушмаган ҳолатда эса дизель қурилмалари ёрдамида ҳаракатланади.

    С.о.к. бажарадиган вазифасига қараб, баллистик ракеталар ва ўзўзидан мўлжал оладиган қанотли ракеталар, торпедалар, ракетаторпедалар, миналар билан қуроллантирилади; гидроакустик, радиолокацион аппаратура билан жиҳозланади. Асосий қуролига қараб, стратегик ёки оперативтактик вазифани бажаради. Асосий куроли — ядро зарядлари ёрдамида узоққа отиладиган баллистик ракеталар. Бундай С.о.к.да, одатда, кема океанда узок, вакт туришига имкон берадиган электр курилмалар бўлади. Оперативтактик вазифалар бажарадиган С.о.к. ракета ва торпеда отувчи, мина қўювчи, радиолокацион дозорлик ҳамда транспортдесантлик вазифаларини бажарувчи кемаларга бўлинади. Душманнинг сув усти кемалари билан курашишга мўлжалланган С.о.к. ўзўзидан мўлжал оладиган ракетаторпедалар билан қуроллантирилади. Мина қўювчи С.о.к. турли мақсадларга мўлжалланган миналар ва мудофааланиш торпедалари билан куролланади.

    С.о.к.ни куриш 17-а.дан бошланди. Биринчи С.о.к.ни Лондонда голланд олими К. ван Дреббел (1620), Россияда ҳаваскор ихтирочи Ефим Никонов (1724), Шим. Америкада Д. Бушнелль (1776), Францияда Р. Фултон (1801), Германияда В. Бауэр (1850) курди. Бу С.о.к.ларида мис ёки темирдан ясалган корпус, сув тўлғазиш учун цистерна, эшкак ёки қўлда айлантириладиган эшкакли парраклар бўлган; улар душман кемасининг корпусига махсус мосламалар ёрдамида маҳкамлаб қўйиладиган миналар билан куролланган (миналар душман кемаси корпусига хода ёки гарпун билан етказилган).

    20-а. бошларига келиб ҳарбийденгиз флоти бўлган давлатларнинг деярли ҳаммаси жанговар С.о.к. кура бошлади. 20-а. 50йилларидан бошлаб дастлаб АҚШ ва СССР, кейин эса Буюк Британия ва Франция давлатлари атом қурилмалари бўлган С.о.к. кура бошлади. Бу ҳол С.о.к.нинг сув остида узок, вақт бўла олишига ва юриш тезлигини кескин оширишга имкон берди. 60йилларда СССР ва АҚШ да атом бомбаси билан куролланган С.о.к. пайдо бўлди.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.