Suv osti vodiylari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 652-b. — ziyouz.com
Suv osti vodiylari SUV OSTI VODIYLARI, suv osti kan'onlari — dengiz va okeanlar tubining erozion, tektonik kuçlar ta'sirida öyilişi natijasida hosil bölgan uzun çözilgan töğri yoki egribugri çuqurliklar. Dengiz va okeanlarning materik sayozligi, yon bağri va tubida uçraydi. Erozion So.v. daryolarning dengizga quyiliş qismining çökişi yoki dengiz sathining kötarilişi oqibatida hamda quruqlikdan keltirilgan turli mayda jinslarga boy dengiz osti suspenzion oqimlarning işi natijasida xreil böladi. Ba'zi S.o.v. yirik daryolar quyiliş yerining davomi hisoblanadi. Dengiz sathining kötarilişi natijasida daryolarning suv ostida qolib ketgan vodiylari yaxşi saqlangan (Gudzon, Hind, Kongo va b.). Materik yon bağirlarida bunday vodiylar V simon şakldagi jöyaklarni, nişab akkumulyativ şleyflar va okean tubi tekisliklarida çuq. 50 m dan bir neça yuz m gaça, eni 1—3 km, uz. 100 hatto ming km ga çözilgan egribugri vodiylarni vujudga keltiradi. Tektonik S.o.v. okean örtaliq suv osti tizmalari zonalarining markaziy (rift) qismida materik çetlarining yorilişi, sinişidan yuzaga keladi. S.o.v.ning kelib çiqişida muzliklar ham bevosita rol öynaydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВ ОСТИ ВОДИЙЛАРИ, сув ости канъонлари — денгиз ва океанлар тубининг эрозион, тектоник кучлар таъсирида ўйилиши натижасида ҳосил бўлган узун чўзилган тўғри ёки эгрибугри чуқурликлар. Денгиз ва океанларнинг материк саёзлиги, ён бағри ва тубида учрайди. Эрозион Со.в. дарёларнинг денгизга қуйилиш қисмининг чўкиши ёки денгиз сатҳининг кўтарилиши оқибатида ҳамда қуруқликдан келтирилган турли майда жинсларга бой денгиз ости суспензион оқимларнинг иши натижасида хреил бўлади. Баъзи С.о.в. йирик дарёлар қуйилиш ерининг давоми ҳисобланади. Денгиз сатҳининг кўтарилиши натижасида дарёларнинг сув остида қолиб кетган водийлари яхши сақланган (Гудзон, Ҳинд, Конго ва б.). Материк ён бағирларида бундай водийлар V симон шаклдаги жўякларни, нишаб аккумулятив шлейфлар ва океан туби текисликларида чуқ. 50 м дан бир неча юз м гача, эни 1—3 км, уз. 100 ҳатто минг км га чўзилган эгрибугри водийларни вужудга келтиради. Тектоник С.о.в. океан ўрталиқ сув ости тизмалари зоналарининг марказий (рифт) қисмида материк четларининг ёрилиши, синишидан юзага келади. С.о.в.нинг келиб чиқишида музликлар ҳам бевосита роль ўйнайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.