Suvda va quruqliqda yaşovçilar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 664–666-b. — ziyouz.com
Suvda va quruqliqda yaşovçilar (Amphibia) — suvdan quruqlikda yaşaşga ötgan dastlabki umurtqali hayvonlar sinfi. Quruqlikda yaşaşga ötiş bilan S va q.ya.ning tuzilişi balikdarga nisbatan takomillaşgan, xususan, skeletning tayanç vazifasini bajarişga öşii bilan uzun naysimon suyaklar paydo
bölişi oyoqlarning vujudga kelişiga sabab bölgan. Quruqpikda yaşaş atmosfera havosi bilan nafas olişga imkon beruvçi organ — öpkaning rivojlanişiga, qon aylanişi, nerv sistemasi va sezgi organlarining takomillaşuviga olib kelgan. Şuning bilan birga S. va q.ya. skeletida toğayning köp bölişi, nafas oliş, qon aylanişi, ayiriş, nerv sistemasi va b. organlarning sodda tuzilganligi, liçinkasining yon çiziqlari, dumi, yuragining 2 kameradan, qon aylaniş sistemasining bir doiradan iboratligi ularni quruqlikda yaşovçi eng sodda tuzilgan umurtqali hayvonlar ekanligini körsatadi. Köpçilik S. va Q.Ya.ning hayoti voyaga yetgan davrida xam suv bilan bevosita boğliq.
S. va q.ya. yuqori devon davrida qadimgi panja qanotli baliqlardan kelib çiqqan; ular baliqlar bilan haqiqiy quruqlikda yaşovçi hayvonlar (amniotlar) örtasida oraliq örinni egallaydi. Stegotsefallar deb atalgan qadimgi S va q.ya. boş qutisi skeleti 1 m gaça bölgan. Ular karbon ning örtalarigaça quruklikda yaşovçi yagona umurtqalilar bölgan. Karbon davri oxiridan boşlab quruqlikda sudralib yuruvçilar hukmronlik qila boşlagan. Hozirgi sudralib yuruvçilar yura davridan ma'lum.
Hoz. S. va q.ya. tanasi uz. 2—3 sm dan 1,8 m gaça. Terisi yumşoq va yupqa bölib, şilimşiq bezlar işlab çiqaradigan suyuqlik bilan doimo höllanib turadi. Teri gaz va suv almaşinuvi vazifasini ham bajaradi. Terining bu xususiyati ularning quruklik muhitiga töliq moslanişiga imkon bermagan. Bir qança turlari terisida zaharli suyuklik işlab çiqaradigan bezlar ham böladi. S. va q.ya. hrz. quruqlikda yaşovçi umurtqalilar orasida eng sodda tuzilgan bölib, skeletida toğaylar köp. Oldingi oyokdari, odatda 4 barmokli, keyingisi — 5 barmokli. Dumli S. va q.ya.dan sirenlarning keyingi oyoqlari, oyoqsizlarning ikkala juft oyoqlari, kökrak qafasi bölmaydi; oğiz böşliği tubidagi muskullarning qisqarişi tufayli havo öpkaga ötadi. Ayrim salamandralarda öpka bölmaydi. Miyaça kuçsiz rivojlangan. Dumsiz S. va q.ya.da örta quloq va noğora pardasi rivojlangan. Yuragi 3 kamerali, öpkasiz S. va q.ya. yuragi 2 kamerali. Çal yurak bölmasiga arteriya qoni, öng yurak bölmasiga vena qoni va teridan arteriya qoni keladi. Arteriya va vena qoni yurak qorinçasida aralaşib ketadi. Gavdadagi boşdan boşka barça organlar aralaş qon bilan ta'minlanadi. Buyragi köpçilik baliklarnikiga öxşaş tana buyrak (mezonefros); buyrak va jinsiy bezlar yöli kloakaga oçiladi. S. va q.ya. — gavda harorati özgarib turadigan (poykiloterm) hayvonlar. Hoz. S. va q.ya. 3 turkum 25—30 oilaga mansub 400 ga yaqin turni öz içiga oladi. Özbekiston hududida dumsizlar turkumiga mansub 2 turi (baka va qurbaqa) tarqalgan; dumlilar turkumidan tritonlar akvariumlarda boqiladi. S. va q.ya., asosan, suvda köpayadi. Köpçilik dumsizlar va ayrim dumlilar uçun taşqi uruğlaniş, köpçilik dumlilar va barça oyoqsizlar uçun içki uruğlaniş xos. Odatda, tuxum qöyadi; ayrim turlari tirik tuğadi yoki tuxumdan tirik tuğadi. Liçinkasi voyaga yetgan davridan keskin farq qiladi (ayniqsa, dumsizlar itbaliği); metamorfoz orqali rivojanadi. Ayrim kurukdikka tuxum köyuvçi dumsizlar metamorfoz rivojlanadi. Dumlilarning ayrim turlari (aksolotl, alp tritoni va b.) uçun neoteniya (voyaga yetmasdan köpayiş) xos. Voyaga yetgan S. va q.ya. har xil umurtqasizlar, asosan, haşarotlar, itbaliqlar, mikroskopik xdyvonlaar va ösimliklar bilan ozikdanadi. S. va q.ya. zararkunanda ekosistemalarning asosiy komponenta bölib, köpçilik umurtqasizlar soniniçeklab turişdağamdaboşkaxayvonlarga oziq sifatida katta ahamiyatga ega. Dumsizlarning ayrim turlari (mas, baqalar) bir qança mamlakatlarda iste'mol qilinadi. Ayrim S. va q.ya. lab. hayvonlari sifatida ahamiyatga ega. Suv havzalarining ifloslanişi tufayli ayrim turlari soni kamayib bormoqda. 41 turi va kenja turi Xalqaro Qizil kitobga kiritilgan.
Oçil Mavlonov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВДА ВА ҚУРУҚЛИҚДА ЯШОВЧИЛАР (Amphibia) — сувдан қуруқликда яшашга ўтган дастлабки умуртқали ҳайвонлар синфи. Қуруқликда яшашга ўтиш билан С ва қ.я.нинг тузилиши баликдарга нисбатан такомиллашган, хусусан, скелетнинг таянч вазифасини бажаришга ўшии билан узун найсимон суяклар пайдо
бўлиши оёқларнинг вужудга келишига сабаб бўлган. Қуруқпикда яшаш атмосфера ҳавоси билан нафас олишга имкон берувчи орган — ўпканинг ривожланишига, қон айланиши, нерв системаси ва сезги органларининг такомиллашувига олиб келган. Шунинг билан бирга С. ва қ.я. скелетида тоғайнинг кўп бўлиши, нафас олиш, қон айланиши, айириш, нерв системаси ва б. органларнинг содда тузилганлиги, личинкасининг ён чизиқлари, думи, юрагининг 2 камерадан, қон айланиш системасининг бир доирадан иборатлиги уларни қуруқликда яшовчи энг содда тузилган умуртқали ҳайвонлар эканлигини кўрсатади. Кўпчилик С. ва Қ.Я.нинг ҳаёти вояга етган даврида хам сув билан бевосита боғлиқ.
С. ва қ.я. юқори девон даврида қадимги панжа қанотли балиқлардан келиб чиққан; улар балиқлар билан ҳақиқий қуруқликда яшовчи ҳайвонлар (амниотлар) ўртасида оралиқ ўринни эгаллайди. Стегоцефаллар деб аталган қадимги С ва қ.я. бош қутиси скелети 1 м гача бўлган. Улар карбон нинг ўрталаригача қурукликда яшовчи ягона умуртқалилар бўлган. Карбон даври охиридан бошлаб қуруқликда судралиб юрувчилар ҳукмронлик қила бошлаган. Ҳозирги судралиб юрувчилар юра давридан маълум.
Ҳоз. С. ва қ.я. танаси уз. 2—3 см дан 1,8 м гача. Териси юмшоқ ва юпқа бўлиб, шилимшиқ безлар ишлаб чиқарадиган суюқлик билан доимо ҳўлланиб туради. Тери газ ва сув алмашинуви вазифасини ҳам бажаради. Терининг бу хусусияти уларнинг қуруклик муҳитига тўлиқ мосланишига имкон бермаган. Бир қанча турлари терисида заҳарли суюклик ишлаб чиқарадиган безлар ҳам бўлади. С. ва қ.я. ҳрз. қуруқликда яшовчи умуртқалилар орасида энг содда тузилган бўлиб, скелетида тоғайлар кўп. Олдинги оёкдари, одатда 4 бармокли, кейингиси — 5 бармокли. Думли С. ва қ.я.дан сиренларнинг кейинги оёқлари, оёқсизларнинг иккала жуфт оёқлари, кўкрак қафаси бўлмайди; оғиз бўшлиғи тубидаги мускулларнинг қисқариши туфайли ҳаво ўпкага ўтади. Айрим саламандраларда ўпка бўлмайди. Мияча кучсиз ривожланган. Думсиз С. ва қ.я.да ўрта қулоқ ва ноғора пардаси ривожланган. Юраги 3 камерали, ўпкасиз С. ва қ.я. юраги 2 камерали. Чал юрак бўлмасига артерия қони, ўнг юрак бўлмасига вена қони ва теридан артерия қони келади. Артерия ва вена қони юрак қоринчасида аралашиб кетади. Гавдадаги бошдан бошка барча органлар аралаш қон билан таъминланади. Буйраги кўпчилик баликларникига ўхшаш тана буйрак (мезонефрос); буйрак ва жинсий безлар йўли клоакага очилади. С. ва қ.я. — гавда ҳарорати ўзгариб турадиган (пойкилотерм) ҳайвонлар. Ҳоз. С. ва қ.я. 3 туркум 25—30 оилага мансуб 400 га яқин турни ўз ичига олади. Ўзбекистон ҳудудида думсизлар туркумига мансуб 2 тури (бака ва қурбақа) тарқалган; думлилар туркумидан тритонлар аквариумларда боқилади. С. ва қ.я., асосан, сувда кўпаяди. Кўпчилик думсизлар ва айрим думлилар учун ташқи уруғланиш, кўпчилик думлилар ва барча оёқсизлар учун ички уруғланиш хос. Одатда, тухум қўяди; айрим турлари тирик туғади ёки тухумдан тирик туғади. Личинкаси вояга етган давридан кескин фарқ қилади (айниқса, думсизлар итбалиғи); метаморфоз орқали ривожанади. Айрим курукдикка тухум кўювчи думсизлар метаморфоз ривожланади. Думлиларнинг айрим турлари (аксолотль, альп тритони ва б.) учун неотения (вояга етмасдан кўпайиш) хос. Вояга етган С. ва қ.я. ҳар хил умуртқасизлар, асосан, ҳашаротлар, итбалиқлар, микроскопик хдйвонлаар ва ўсимликлар билан озикданади. С. ва қ.я. зараркунанда экосистемаларнинг асосий компонента бўлиб, кўпчилик умуртқасизлар сониничеклаб туришдағамдабошкахайвонларга озиқ сифатида катта аҳамиятга эга. Думсизларнинг айрим турлари (мас, бақалар) бир қанча мамлакатларда истеъмол қилинади. Айрим С. ва қ.я. лаб. ҳайвонлари сифатида аҳамиятга эга. Сув ҳавзаларининг ифлосланиши туфайли айрим турлари сони камайиб бормоқда. 41 тури ва кенжа тури Халқаро Қизил китобга киритилган.
Очил Мавлонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.