Suvga çökiş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 663–664-b. — ziyouz.com
Suvga çökiş — baxtsiz hodisa. Bunda nafas yöllari suyuklik (odatda, suv) yoki suyuq massalar (balçiq, loy) bilan tölişi natijasida nafas va yurak faoliyati qattiq buziladi. S.ç., odatda, katta suv havzalarida çömilganda yoki biror sababga köra sodir böladi.
Yaxşi suzadigan odam ham (suvda çömiliş qoidalariga rioya qilmasa va ehtiyot çoralarini körmasa) çökib ketişi mumkin. Uzoq masofaga suzib çarçaş, şuningdek, kalla taşlaganda şikastlaniş (boşning toşga yoki biror qattiq narsaga urilib ketişi) S.ç.ga sabab böladi. Kalla taşlagan odam (kalla taşlaş texnikasini bilmasa) suv yuzasiga urilib ketişi tufayli böyin, köz, biqin sohasiga zarb yetkazadi, bu esa huşdan ketişga olib keladi. Boşning havza tubiga urilişi böyin umurtqalarining sinib ketişi xavfini tuğdiradi. Mastlik ham S.ç.ga sabab bölişi mumkin, mayet odam özini idora qilolmay, çömiliş qoidasini buzadi. Bundan taşqari, u sovuqni yomon sezganligi uçun sovqotib, huşdan ketişi mumkin. Oftobda qizib turib, birdan suvga tuşiş natijasida harorat keskin özgarganda, me'da ovqatga tölib ketib, ovqat hazm bölişi tezlaşganda, suvga birdan tuşib qörqqanda ham kişining huşdan ketişi kuzatiladi.
S.ç.da sodir böladigan ölim oğir patologik özgarişlar — gipoksiya (kislorod yetişmasligi) ta'sirida yuz beradi.
Çin, «quruq», nafas va yurakning birdan töxtab qolişi (sinkopal) natijasidagi S.ç. farq qilinadi. Çökayotgan odamning hayot uçun kuraşişi çin S.ç.ning eng xarakterli belgisidir.
«Quruq» S.ç. huşdan ketiş bilan birga keçadi. Bunday hollarda odam çökmaslik uçun faol qarşilik körsata olmay, birdan suv tubiga çökib ketadi. Hiqildoqqa ozroq miqdorda tuşgan suv tovuş boylamlarini spazmga olib keladi va odam nafas ololmay qoladi, lekin suvning öpkaga ötişiga yöl qöymaydi. Şuning uçun S.ç.ning bu turi «quruq» S.ç. deb ataladi. Bunda nafas yöllarida suv bölmaydi, teri ham unça kökarmaydi, faqat oğiz va burunda bir oz suyuklik böladi.
Sinkopal S.ç.da nafas bilan bir vaqtda yurak ham töxtaydi. Bunda mayda tomirlar spazmga uçraganidan terining rangi oqarib ketadi.
S.ç.da suvning t-rasi alohida ahamiyatga ega. Kişi sovuq suvga çöksa, gavda t-rasi tezda pasayadi, bu — organizmda moddalar almaşinuvining sekinlaşişiga sabab böladi va uning kislorod tanqisligiga çidamliligini oşiradi. Bunda çökkan odamni tiriltiriş ehtimoli böladi.
Çökkan odamga yordam beri ş . Agar odam huşidan ketmagan bölsa, uni tinçlantirib, höl kiyimlarini yeçiş, badanini quruq qilib artiş, boşqa kiyim kiydiriş kerak; huşdan ketgan, lekin tomiri va yuragi urayotgan bölsa, naşatir spirt hidlatiş, kökrak qafasini siqib turgan kiyimdan böşatiş, nafasini yaxşilaş uçun tilidan teztez tortib turiş lozim. Yurak va nafas töxtagan bölsa, organizmni tiriltirişning oddiy usullari qöllanadi. Avvalo, iloji boriça tezlik bilan nafas yöllaridagi suyuklikni çiqarib taşlaş lozim; yordam berayotgan odamning bukilgan tizzasiga şikastlangan kişi qorni bilan yotqiziladi, yuqori nafas yöllari va me'dadan suv oqib tuşişi uçun boşi pastga osiltirib qöyiladi. Suvni çiqarib yuborgandan keyin darhol sun'iy nafas oldirişga kirişiladi (çökkan odamning oğzi qum, qusuq massalaridan tezda tozalanadi). Sun'iy nafas oldirişning köpgina usullari orasida «oğizdanoğizga» va «oğizdanburunga» nafas beriş yaxşi naf beradi.
Çökkan odamning (qay ahvolda bölmasin) oyoqqöllarini işqalaş, massaj qiliş yöli bilan isitiş çoralari körilişi lozim.
Barça usullar çökkan odamni suvdan çiqarib olgan zahotiyoq to vraç yetib kelgunça (qirğoqda, qayiqda) bajariladi yoki bemorni zudlik bilan kasalxonaga olib boriladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВГА ЧЎКИШ — бахтсиз ҳодиса. Бунда нафас йўллари суюклик (одатда, сув) ёки суюқ массалар (балчиқ, лой) билан тўлиши натижасида нафас ва юрак фаолияти қаттиқ бузилади. С.ч., одатда, катта сув ҳавзаларида чўмилганда ёки бирор сабабга кўра содир бўлади.
Яхши сузадиган одам ҳам (сувда чўмилиш қоидаларига риоя қилмаса ва эҳтиёт чораларини кўрмаса) чўкиб кетиши мумкин. Узоқ масофага сузиб чарчаш, шунингдек, калла ташлаганда шикастланиш (бошнинг тошга ёки бирор қаттиқ нарсага урилиб кетиши) С.ч.га сабаб бўлади. Калла ташлаган одам (калла ташлаш техникасини билмаса) сув юзасига урилиб кетиши туфайли бўйин, кўз, биқин соҳасига зарб етказади, бу эса ҳушдан кетишга олиб келади. Бошнинг ҳавза тубига урилиши бўйин умуртқаларининг синиб кетиши хавфини туғдиради. Мастлик ҳам С.ч.га сабаб бўлиши мумкин, мает одам ўзини идора қилолмай, чўмилиш қоидасини бузади. Бундан ташқари, у совуқни ёмон сезганлиги учун совқотиб, ҳушдан кетиши мумкин. Офтобда қизиб туриб, бирдан сувга тушиш натижасида ҳарорат кескин ўзгарганда, меъда овқатга тўлиб кетиб, овқат ҳазм бўлиши тезлашганда, сувга бирдан тушиб қўрққанда ҳам кишининг ҳушдан кетиши кузатилади.
С.ч.да содир бўладиган ўлим оғир патологик ўзгаришлар — гипоксия (кислород етишмаслиги) таъсирида юз беради.
Чин, «қуруқ», нафас ва юракнинг бирдан тўхтаб қолиши (синкопаль) натижасидаги С.ч. фарқ қилинади. Чўкаётган одамнинг ҳаёт учун курашиши чин С.ч.нинг энг характерли белгисидир.
«Қуруқ» С.ч. ҳушдан кетиш билан бирга кечади. Бундай ҳолларда одам чўкмаслик учун фаол қаршилик кўрсата олмай, бирдан сув тубига чўкиб кетади. Ҳиқилдоққа озроқ миқдорда тушган сув товуш бойламларини спазмга олиб келади ва одам нафас ололмай қолади, лекин сувнинг ўпкага ўтишига йўл қўймайди. Шунинг учун С.ч.нинг бу тури «қуруқ» С.ч. деб аталади. Бунда нафас йўлларида сув бўлмайди, тери ҳам унча кўкармайди, фақат оғиз ва бурунда бир оз суюклик бўлади.
Синкопаль С.ч.да нафас билан бир вақтда юрак ҳам тўхтайди. Бунда майда томирлар спазмга учраганидан терининг ранги оқариб кетади.
С.ч.да сувнинг т-раси алоҳида аҳамиятга эга. Киши совуқ сувга чўкса, гавда т-раси тезда пасаяди, бу — организмда моддалар алмашинувининг секинлашишига сабаб бўлади ва унинг кислород танқислигига чидамлилигини оширади. Бунда чўккан одамни тирилтириш эҳтимоли бўлади.
Чўккан одамга ёрдам бери ш . Агар одам ҳушидан кетмаган бўлса, уни тинчлантириб, ҳўл кийимларини ечиш, баданини қуруқ қилиб артиш, бошқа кийим кийдириш керак; ҳушдан кетган, лекин томири ва юраги ураётган бўлса, нашатир спирт ҳидлатиш, кўкрак қафасини сиқиб турган кийимдан бўшатиш, нафасини яхшилаш учун тилидан тезтез тортиб туриш лозим. Юрак ва нафас тўхтаган бўлса, организмни тирилтиришнинг оддий усуллари қўлланади. Аввало, иложи борича тезлик билан нафас йўлларидаги суюкликни чиқариб ташлаш лозим; ёрдам бераётган одамнинг букилган тиззасига шикастланган киши қорни билан ётқизилади, юқори нафас йўллари ва меъдадан сув оқиб тушиши учун боши пастга осилтириб қўйилади. Сувни чиқариб юборгандан кейин дарҳол сунъий нафас олдиришга киришилади (чўккан одамнинг оғзи қум, қусуқ массаларидан тезда тозаланади). Сунъий нафас олдиришнинг кўпгина усуллари орасида «оғизданоғизга» ва «оғизданбурунга» нафас бериш яхши наф беради.
Чўккан одамнинг (қай аҳволда бўлмасин) оёққўлларини ишқалаш, массаж қилиш йўли билан иситиш чоралари кўрилиши лозим.
Барча усуллар чўккан одамни сувдан чиқариб олган заҳотиёқ то врач етиб келгунча (қирғоқда, қайиқда) бажарилади ёки беморни зудлик билан касалхонага олиб борилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.