Suvyorgan madaniyati
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 667-b. — ziyouz.com
Suvyorgan madaniyati - Xorazm vohasining çöl zonasiga oid jez davri arxeologik madaniyati (mil. av. 2ming yillikning 1-yarmi — 1ming yillik boşlari). Amudaryoning kad. deltasi öng tomondagi çöl içiga yorib kirgani uçun Suvyorgan nomi bilan atalgan. Xorazm arxeologiyaetnografiya ekspeditsiyasi (SP. Tolstov, Ya. Ğulomov, M. A. Itina va b.) tomonidan tadqiq etilgan (1945— 46). Sm. qabilalari, S. P. Tolstovning fikriça, Örta Osiyoning Jan.Ğarbiy viloyatlaridan Xorazmga kelgan yangi etnik guruh bölib, ularning moddiy madaniyati Jan.ning ötroq dehqonçilik madaniyatiga öxşaş bölgan. Sm. öz taraqqiyotida 3 bosqiçni (Qamişli, Bozorqal'a, K°vunçi) bosib utgan.
S.m.ga oid sopol idişlar yaxşi pişirilib, sirti kizilga böyalgan, sirtiga töq qizil rang gul solingan sopol parçalari, toş yorğuçoklar va dehqonçilik qurollari ham uçraydi. Ammo sopollarning sirti Jan.ning qad. dehqonçilik qabilalarining sopol buyumlaridan farq qilib, asosan, törsimon çizma naqş va sxematik boşoq tasviri bilan bezatilgan. Bu topilmalar mil. av. 2ming yillikning örtalarida Örta Osiyo qabilalarining yirik köçişlaridan dalolat beradi. Jan. va Jan.Şarqiy yönalişlardagi 2yirik köçiş mil. av. 2ming yillikning oxiri — 1ming yillikning boşlariga töğri keladi. Bu bosqiçda Sm. jamoalari bölgan qabilalar ham faol iştirok etgan. Arxeologik topilmalar uşbu şim. çorvador qabilalarning Özboy, Atrek, Tajan, Murğob, Amudaryo va Sirdaryo irmoklari böylab harakat qilganliklarini körsatadi. Mil. av. 1ming yillikning boşlariga kelib, Sm. örniga Amirobod madaniyati paydo bölgan.
Ad.: Tolstov S. P ., Drevniy Xorezm, M., 1948; Kddimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964; Ğulomov Ya. Ğ., Xorazmning suğoriliş tarixi, T., 1959.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУВЁРГАН МАДАНИЯТИ - Хоразм воҳасининг чўл зонасига оид жез даври археологик маданияти (мил. ав. 2минг йилликнинг 1-ярми — 1минг йиллик бошлари). Амударёнинг кад. дельтаси ўнг томондаги чўл ичига ёриб киргани учун Сувёрган номи билан аталган. Хоразм археологияэтнография экспедицияси (СП. Толстов, Я. Ғуломов, М. А. Итина ва б.) томонидан тадқиқ этилган (1945— 46). См. қабилалари, С. П. Толстовнинг фикрича, Ўрта Осиёнинг Жан.Ғарбий вилоятларидан Хоразмга келган янги этник гуруҳ бўлиб, уларнинг моддий маданияти Жан.нинг ўтроқ деҳқончилик маданиятига ўхшаш бўлган. См. ўз тараққиётида 3 босқични (Қамишли, Бозорқалъа, К°вунчи) босиб утган.
С.м.га оид сопол идишлар яхши пиширилиб, сирти кизилга бўялган, сиртига тўқ қизил ранг гул солинган сопол парчалари, тош ёрғучоклар ва деҳқончилик қуроллари ҳам учрайди. Ammo сополларнинг сирти Жан.нинг қад. деҳқончилик қабилаларининг сопол буюмларидан фарқ қилиб, асосан, тўрсимон чизма нақш ва схематик бошоқ тасвири билан безатилган. Бу топилмалар мил. ав. 2минг йилликнинг ўрталарида Ўрта Осиё қабилаларининг йирик кўчишларидан далолат беради. Жан. ва Жан.Шарқий йўналишлардаги 2йирик кўчиш мил. ав. 2минг йилликнинг охири — 1минг йилликнинг бошларига тўғри келади. Бу босқичда См. жамоалари бўлган қабилалар ҳам фаол иштирок этган. Археологик топилмалар ушбу шим. чорвадор қабилаларнинг Ўзбой, Атрек, Тажан, Мурғоб, Амударё ва Сирдарё ирмоклари бўйлаб ҳаракат қилганликларини кўрсатади. Мил. ав. 1минг йилликнинг бошларига келиб, См. ўрнига Амиробод маданияти пайдо бўлган.
Ад.: Толстов С. П ., Древний Хорезм, М., 1948; Кддимги Хоразм маданиятини излаб, Т., 1964; Ғуломов Я. Ғ., Хоразмнинг суғорилиш тарихи, Т., 1959.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.