Suy
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 697-b. — ziyouz.com
Suy SUY, Suy xonligi — Xitoydagi sulola va davlat (581—618). Asosçisi — sarkarda Yan Szyan (Yang Jyan); u imperator Vendi (581—604 y.larda hukmronlik qilgan) nomi bilan maşhur bölgan. U 589 y. mamlakatning jan. va şim.ni birlaştirib, xitoylik bölmagan elatlarning şim. dagi hukmronligiga çek qöygan. Davlat hududi şarqda dengiz qirğoqlarigaça, ğarbda Şarqiy Turkistongaça, jan.da hoz. XXRning Yunnan ölkasigaça va şim. da Içki Möğulistongaça kengaygan. Mamlakatni boşqarişni markazlaştirişga qaratilgan islohotlar ötkazgan. Poytaxti — Çang'an (hoz. Sian) bölgan. Vendi taxtga çiqqan dastlabki yillarida dehqonlarga yon bosgan. Imperator Yan Guan (Yandi) davrida (605—617) Xitoydagi Buyuk kanalning asosiy kismi qurilgan. Yan Guan Koreyaga (611 — 614), Jan.da — Vyetnamdagi Vansuan davlatiga, Ğarbda — turkiy qabilalar va tuguxunlarga qarşi bosqinçilik uruşlari olib borgan. Turkiy qabilalarga qarşi kuraş jarayonida u turklarni 2 ga bölib taşlaş va ular orasiga nizo soliş, şu asosda yuzaga kelgan içki ziddiyatlardan foydalanib öz maqsadiga erişiş rejasini amalga oşirişga harakat qildi. Yan Guan kattiqqöl, qonxör, maişatboz, ortiqça mablağ talab qiladigan yirik tadbirlar ötkazişni yaxşi körgan. S. dehqonlar qözğolonlari (611—618) va özaro içki nizolar tufayli barham topgan. 618 y. hokimiyatni Tayyuan (hoz. Şansi viloyati) noibi Li Yuan egallab olib, yangi Tan sulolasiga asos solgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СУЙ, Суй хонлиги — Хитойдаги сулола ва давлат (581—618). Асосчиси — саркарда Ян Цзянь (Янг Жян); у император Вэньди (581—604 й.ларда ҳукмронлик қилган) номи билан машҳур бўлган. У 589 й. мамлакатнинг жан. ва шим.ни бирлаштириб, хитойлик бўлмаган элатларнинг шим. даги ҳукмронлигига чек қўйган. Давлат ҳудуди шарқда денгиз қирғоқларигача, ғарбда Шарқий Туркистонгача, жан.да ҳоз. ХХРнинг Юннан ўлкасигача ва шим. да Ички Мўғулистонгача кенгайган. Мамлакатни бошқаришни марказлаштиришга қаратилган ислоҳотлар ўтказган. Пойтахти — Чангъан (ҳоз. Сиан) бўлган. Вэньди тахтга чиққан дастлабки йилларида деҳқонларга ён босган. Император Ян Гуан (Янди) даврида (605—617) Хитойдаги Буюк каналнинг асосий кисми қурилган. Ян Гуан Кореяга (611 — 614), Жан.да — Вьетнамдаги Вансуан давлатига, Ғарбда — туркий қабилалар ва тугухунларга қарши босқинчилик урушлари олиб борган. Туркий қабилаларга қарши кураш жараёнида у туркларни 2 га бўлиб ташлаш ва улар орасига низо солиш, шу асосда юзага келган ички зиддиятлардан фойдаланиб ўз мақсадига эришиш режасини амалга оширишга ҳаракат қилди. Ян Гуан каттиққўл, қонхўр, маишатбоз, ортиқча маблағ талаб қиладиган йирик тадбирлар ўтказишни яхши кўрган. С. деҳқонлар қўзғолонлари (611—618) ва ўзаро ички низолар туфайли барҳам топган. 618 й. ҳокимиятни Тайюань (ҳоз. Шаньси вилояти) ноиби Ли Юань эгаллаб олиб, янги Тан сулоласига асос солган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.