Suyak çiqişi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 788–789-b. — ziyouz.com

Suyak çiqişi — suyak böğim uçlarining böğimdan taşqariga siljişi. Suyak böğimdan töliq yoki qisman çiqadi. Kelib çiqiş sabablariga köra Sç. travmatik, odatiy, tuğma va patologik turlarga bölinadi.

Travmatik S.ç. aksariyat hollarda böğimni taşkil qiluvçi distal suyakka bilvosita qattiq itaruvçi yoki tortuvçi kuç ta'sir etganda va böğimda keskin harakat qiliş oqibatida röy beradi. Odam tanasida eng köp Sç. (barça çiqişlarning 50%) yelka böğimida uçraydi. Deyarli hamma hollarda suyak çiqqanda böğim kapsulasi yoriladi va atrof töqimalarga içki qon quyiladi. Çiqqan suyak boşçasi atrofdagi yirik qon tomirlari va nerv tolalarini ezib qöyişi mumkin.

Taşqi körinişdan S.ç. jarohatlangan böğimda kuçli oğriq, qöl yoki oyoqning majburan noqulay holatda bölişi, böğimda harakatning keskin çeklanişi va öziga xos deformatsiyalar bilan tavsiflanadi. Çiqqan suyakni joyiga iloji boriça barvaqt soliş kerak, eskirgan S.ç.ni bartaraf etiş vaqt ötişi bilan qiyinlaşib boradi. S.ç.ni joyiga soliş uçun bir qança usullar tatbiq etilgan. Ulardan ba'zilari (mas, Gippokrat usuli, Ibn Sino usuli) bir neça asrlardan buyon keng qöllanib kelinadi.

Travmatik S.ç.da birinçi yordam — qöl yoki oyoqni römol bilan boğlaş yoki taxtakaçlaş, oğriq qoldiruvçi dori beriş va travmatologga murojaat etiş. Mutaxassis bölmagan odamning suyakni joyiga solişga urinişi oğir asoratlarga olib kelişi mumkin.

Ba'zan, suyak çiqqan vaqtda böğim xaltasi va boğlamlarining çözilib, böşaşib ketişi oqibatida, şuningdek, S.ç. yetarli davolanmaganda, arzimagan kuç ta'sirida ham suyak yana qayta çiqib ketaveradi. Bu — odatiy S.ç.dir. Bu xil S.ç. operativ yöl bilan davolanadi.

Tuğma S.ç. ona qornidagi homilaning biror sabab bilan notöğri rivojlanişi, böğim yuzalarining nomutanosibligi oqibatida röy beradi. Köpinça son suyagi boşçasi, ba'zan tizza qopqoği çiqadi. Son suyagining tuğma çiqişi qiz bolalarda köproq uçraydi. Ba'zi odamlar son suyagi çaqaloqning tuğiliş vaqtida oyoğidan tortib yuborilganligi uçun çiqib ketadi deb notöğri öylaydilar. Son suyagi çanoqson böğimining kasalligi tufayli homila hali ona qornidaligidayoq çiqib böladi. Şuning uçun yangi tuğilgan çaqaloqda travmatik S.ç.da uçraydigan oğriq va şiş kuzatilmaydi, bola bezovtalanmaydi. Şu sababli son suyagining tuğma çiqişini barvaqt aniklaş birmunça muşkul. ğali yurmagan çaqaloqlarda son teri burmalarining asimmetriyasi, oyoqlarni yaxşi kera olmaslik, bir oyoqning kaltaligi, böksalarda harakat vaqtida kirtillaş singari belgilarga qarab diagnoz qöyiladi. Ultratovuş tekşiruvi, rentgenografiya (3—4 oylikdan boşlab) kasallikni aniqlaşga yordam beradi. Yurib ketgan bolalarda oqsoklaniş, «ördaksimon» yuriş S.ç. belgilaridir. 1,5—2 yoşgaça S.ç.ni operatsiyasiz joyiga soliş va bir neça oy davomida oyoqlarni kerib uşlaş yöli bilan davolanadi. Kattaroq bolalarda son boşçasi operatsiya qilib joyiga tuşiriladi. Çaqaloklarning oyoqlarini birlaştirmasdan erkin yörgaklaş, oyoklar orasini oçib kötariş son suyagi çiqişini kamaytiradi.

Patologik S.ç. böğimni taşkil qiluvçi suyaklar böğim yuzalarining ortgirilgan kasallik (suyak sili, osteomiyelit, revmatoid artrit va b.) oqibatida yemirilişi, böğimni örab turgan muskullar falaji (paralitik S.ç.) sababli röy beradi. Davo S.ç.ni keltirib çiqargan kasallikka qarşi qaratiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУЯК ЧИҚИШИ — суяк бўғим учларининг бўғимдан ташқарига силжиши. Суяк бўғимдан тўлиқ ёки қисман чиқади. Келиб чиқиш сабабларига кўра Сч. травматик, одатий, туғма ва патологик турларга бўлинади.

Травматик С.ч. аксарият ҳолларда бўғимни ташкил қилувчи дистал суякка билвосита қаттиқ итарувчи ёки тортувчи куч таъсир этганда ва бўғимда кескин ҳаракат қилиш оқибатида рўй беради. Одам танасида энг кўп Сч. (барча чиқишларнинг 50%) елка бўғимида учрайди. Деярли ҳамма ҳолларда суяк чиққанда бўғим капсуласи ёрилади ва атроф тўқималарга ички қон қуйилади. Чиққан суяк бошчаси атрофдаги йирик қон томирлари ва нерв толаларини эзиб қўйиши мумкин.

Ташқи кўринишдан С.ч. жароҳатланган бўғимда кучли оғриқ, қўл ёки оёқнинг мажбуран ноқулай ҳолатда бўлиши, бўғимда ҳаракатнинг кескин чекланиши ва ўзига хос деформациялар билан тавсифланади. Чиққан суякни жойига иложи борича барвақт солиш керак, эскирган С.ч.ни бартараф этиш вақт ўтиши билан қийинлашиб боради. С.ч.ни жойига солиш учун бир қанча усуллар татбиқ этилган. Улардан баъзилари (мас, Гиппократ усули, Ибн Сино усули) бир неча асрлардан буён кенг қўлланиб келинади.

Травматик С.ч.да биринчи ёрдам — қўл ёки оёқни рўмол билан боғлаш ёки тахтакачлаш, оғриқ қолдирувчи дори бериш ва травматологга мурожаат этиш. Мутахассис бўлмаган одамнинг суякни жойига солишга уриниши оғир асоратларга олиб келиши мумкин.

Баъзан, суяк чиққан вақтда бўғим халтаси ва боғламларининг чўзилиб, бўшашиб кетиши оқибатида, шунингдек, С.ч. етарли даволанмаганда, арзимаган куч таъсирида ҳам суяк яна қайта чиқиб кетаверади. Бу — одатий С.ч.дир. Бу хил С.ч. оператив йўл билан даволанади.

Туғма С.ч. она қорнидаги ҳомиланинг бирор сабаб билан нотўғри ривожланиши, бўғим юзаларининг номутаносиблиги оқибатида рўй беради. Кўпинча сон суяги бошчаси, баъзан тизза қопқоғи чиқади. Сон суягининг туғма чиқиши қиз болаларда кўпроқ учрайди. Баъзи одамлар сон суяги чақалоқнинг туғилиш вақтида оёғидан тортиб юборилганлиги учун чиқиб кетади деб нотўғри ўйлайдилар. Сон суяги чаноқсон бўғимининг касаллиги туфайли ҳомила ҳали она қорнидалигидаёқ чиқиб бўлади. Шунинг учун янги туғилган чақалоқда травматик С.ч.да учрайдиган оғриқ ва шиш кузатилмайди, бола безовталанмайди. Шу сабабли сон суягининг туғма чиқишини барвақт аниклаш бирмунча мушкул. ғали юрмаган чақалоқларда сон тери бурмаларининг асимметрияси, оёқларни яхши кера олмаслик, бир оёқнинг калталиги, бўксаларда ҳаракат вақтида киртиллаш сингари белгиларга қараб диагноз қўйилади. Ультратовуш текшируви, рентгенография (3—4 ойликдан бошлаб) касалликни аниқлашга ёрдам беради. Юриб кетган болаларда оқсокланиш, «ўрдаксимон» юриш С.ч. белгиларидир. 1,5—2 ёшгача С.ч.ни операциясиз жойига солиш ва бир неча ой давомида оёқларни кериб ушлаш йўли билан даволанади. Каттароқ болаларда сон бошчаси операция қилиб жойига туширилади. Чақалокларнинг оёқларини бирлаштирмасдан эркин йўргаклаш, оёклар орасини очиб кўтариш сон суяги чиқишини камайтиради.

Патологик С.ч. бўғимни ташкил қилувчи суяклар бўғим юзаларининг ортгирилган касаллик (суяк сили, остеомиелит, ревматоид артрит ва б.) оқибатида емирилиши, бўғимни ўраб турган мускуллар фалажи (паралитик С.ч.) сабабли рўй беради. Даво С.ч.ни келтириб чиқарган касалликка қарши қаратилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.