Suyuqlik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 785–786-b. — ziyouz.com

Suyuqlik — moddaning qattiq va gazeimon holatlari örtasidagi agregat holat. S.ning ba'zi xossalari gaznikiga, ba'zi xossalari qattiq jismnikiga öxşab ketadi. U qattiq jismga öxşab ma'lum hajmni egallaydi, idişga quyganda esa, gaz singari, idiş şaklini oladi. Kimyoviy tarkibiga köra S. 1 komponentli (sof), 2 komponentli (binar), 3 komponentli va köp komponentli (4 va undan ortiq komponentli) suyuq aralaşmalar (eritmalar)ga bölinadi. Fizik tabiatiga köra S. normal (odatdagi), suyuq kristallar va kvant suyukliklar (suyuq 4Ne, 3Ne va ularning eritmalari) ga bölinadi. Odatdagi S.lar faqat bitta fazaga ega. Geliy «Ne ikki suyuq fazada — normal va öta oquvçan fazalarda, suyuk, kristall moddalar esa normal va bir yoki hatto bir neça anizotrop fazalarda bölişi mumkin. Normal S. taşqi ta'sir bölmaganida makroskopik bir jinsli va izotrop böladi. Xuddi şu xossalari bilan S. gazga öxşaydi, ammo anizotrop kristall qagtiq jismlardan keskin farq qiladi. Amorf qattiq jismlar (mas, şişa) öta sovitilgan S. bölib, odatdagi Sdan kinetik xarakteristikalari son qiymatlari bilan farq qiladi. Agar S. qizdirila boşlansa, uning issiqlik ötkazuvçanlik, yopişqoqlik, diffuziya kabi xossalari gazlarning şunday xossalariga yakinlaşib boradi. Kristallaniş t-rasiga yaqinlaşganda esa, kupçilik odatdagi S.larning ziçligi, siqiluvçanligi, issiqlik siğimi, elektr ötkazuvçanligi kabi xossalari mos ravişdagi qattiq jismlarning şunday xossalariga yaqinlaşadi.

Slarda molekulalar birbiriga yaqin turadi. Şuning uçun xar bir molekula özining atrofidagi qöşni molekulalar bilan özaro ta'sirlaşib turadi. S. molekulalari gaz molekulalari kabi erkin harakat qilmasdan, qandaydir vaqt oraliğida ötroq holat deb ataluvçi holatdagi muvozanat vaziyat atrofida tebranib turadi. Vaqtvakti bilan S molekulasi oldingi muvozanat vaziyatdan öz ölçamlariga yaqin bölgan masofaça uzoqlikka ötib, yangi muvozanat vaziyatni egallab boradi. Şu tarzda S molekulalari S. hajmi böyiça betartib ravişda sekinlik bilan köça boşlaydi. S aniq hajmga ega bölişiga qaramay, ma'lum şaklni saklab qola olmaydi va idişning özi egallagan qismining şaklini oladi.

Moddalarning faza holati, asosan, tra T va bosim R ga boğliq. Molekulalarning özaro ta'siri örtaça potensial energiyasining ularning örtaça kinetik energiyasiga nisbatan faza holatini aniklaydigan kattalik ye(T, R) hisoblanadi. Qattiq jismlar uçun ye(G, R)»ğ; bu molekulalarning özaro ta'sir kuçining katta ekanligini va u molekulalarni muvozanat holat yaqinida uşlab turişini körsatadi. Gazlar uçun ye(T, R)«ğ; bu molekulalarning tortişiş kuçi ularni birbiriga yaqin holatda uşlab tura olmasligini ifodalaydi. S uçun g(T, R)~ğ. Bu esa S.ni taşkil etuvçi molekulalarning uzluksiz betartib harakati va molekulalar orasidagi özaro ta'sir kuçlarining qöşgan hissalari deyarli bir xil ekanligini körsatadi.

S.ning makroskopik xossalari mexanika, fizika, fizikkimyo uslublaridan foydalanib örganiladi. Mac, muvozanat holatdagi S.ning mexanik va issiklik xossalari termodinamika uslublari; muvozanat holatdan çiqarilgan Slarda sodir böluvçi jarayonlar qaytmas jarayonlar termodinamikasi; yaxlit muhit deb qaraluvçi S. harakati gidrodinamika; suyuq metallarning öziga xos oqimi magnit gidrodinamika uslublari orqali örganiladi.

Abror Nö'monxöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СУЮҚЛИК — модданинг қаттиқ ва газеимон ҳолатлари ўртасидаги агрегат ҳолат. С.нинг баъзи хоссалари газникига, баъзи хоссалари қаттиқ жисмникига ўхшаб кетади. У қаттиқ жисмга ўхшаб маълум ҳажмни эгаллайди, идишга қуйганда эса, газ сингари, идиш шаклини олади. Кимёвий таркибига кўра С. 1 компонентли (соф), 2 компонентли (бинар), 3 компонентли ва кўп компонентли (4 ва ундан ортиқ компонентли) суюқ аралашмалар (эритмалар)га бўлинади. Физик табиатига кўра С. нормал (одатдаги), суюқ кристаллар ва квант суюкликлар (суюқ 4Не, 3Не ва уларнинг эритмалари) га бўлинади. Одатдаги С.лар фақат битта фазага эга. Гелий «Не икки суюқ фазада — нормал ва ўта оқувчан фазаларда, суюк, кристалл моддалар эса нормал ва бир ёки ҳатто бир неча анизотроп фазаларда бўлиши мумкин. Нормал С. ташқи таъсир бўлмаганида макроскопик бир жинсли ва изотроп бўлади. Худди шу хоссалари билан С. газга ўхшайди, аммо анизотроп кристалл қагтиқ жисмлардан кескин фарқ қилади. Аморф қаттиқ жисмлар (мас, шиша) ўта совитилган С. бўлиб, одатдаги Сдан кинетик характеристикалари сон қийматлари билан фарқ қилади. Агар С. қиздирила бошланса, унинг иссиқлик ўтказувчанлик, ёпишқоқлик, диффузия каби хоссалари газларнинг шундай хоссаларига якинлашиб боради. Кристалланиш т-расига яқинлашганда эса, купчилик одатдаги С.ларнинг зичлиги, сиқилувчанлиги, иссиқлик сиғими, электр ўтказувчанлиги каби хоссалари мос равишдаги қаттиқ жисмларнинг шундай хоссаларига яқинлашади.

Сларда молекулалар бирбирига яқин туради. Шунинг учун хар бир молекула ўзининг атрофидаги қўшни молекулалар билан ўзаро таъсирлашиб туради. С. молекулалари газ молекулалари каби эркин ҳаракат қилмасдан, қандайдир вақт оралиғида ўтроқ ҳолат деб аталувчи ҳолатдаги мувозанат вазият атрофида тебраниб туради. Вақтвакти билан С молекуласи олдинги мувозанат вазиятдан ўз ўлчамларига яқин бўлган масофача узоқликка ўтиб, янги мувозанат вазиятни эгаллаб боради. Шу тарзда С молекулалари С. ҳажми бўйича бетартиб равишда секинлик билан кўча бошлайди. С аниқ ҳажмга эга бўлишига қарамай, маълум шаклни саклаб қола олмайди ва идишнинг ўзи эгаллаган қисмининг шаклини олади.

Моддаларнинг фаза ҳолати, асосан, тра Т ва босим Р га боғлиқ. Молекулаларнинг ўзаро таъсири ўртача потенциал энергиясининг уларнинг ўртача кинетик энергиясига нисбатан фаза ҳолатини аниклайдиган катталик е(Т, Р) ҳисобланади. Қаттиқ жисмлар учун е(Г, Р)»ғ; бу молекулаларнинг ўзаро таъсир кучининг катта эканлигини ва у молекулаларни мувозанат ҳолат яқинида ушлаб туришини кўрсатади. Газлар учун е(Т, Р)«ғ; бу молекулаларнинг тортишиш кучи уларни бирбирига яқин ҳолатда ушлаб тура олмаслигини ифодалайди. С учун г(Т, Р)~ғ. Бу эса С.ни ташкил этувчи молекулаларнинг узлуксиз бетартиб ҳаракати ва молекулалар орасидаги ўзаро таъсир кучларининг қўшган ҳиссалари деярли бир хил эканлигини кўрсатади.

С.нинг макроскопик хоссалари механика, физика, физиккимё услубларидан фойдаланиб ўрганилади. Mac, мувозанат ҳолатдаги С.нинг механик ва иссиклик хоссалари термодинамика услублари; мувозанат ҳолатдан чиқарилган Сларда содир бўлувчи жараёнлар қайтмас жараёнлар термодинамикаси; яхлит муҳит деб қаралувчи С. ҳаракати гидродинамика; суюқ металларнинг ўзига хос оқими магнит гидродинамика услублари орқали ўрганилади.

Аброр Нўъмонхўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.