Svazilend
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 247–248-b. — ziyouz.com
Svazilend (Svaziland), Svazilend Qirolligi (Kingdom of Svaziland) — Jan. Afrikada joylaşgan davlat. Mayd. 17,4 ming km2. Aholisi 1,12 mln. kişi (2002). Poytaxti — Mbabane ş. Hukumat Mbabane ş.da, Qirol qarorgohi va qonun çiqaruvçi organlar Lobamba ş.da joylaşgan.
Davlat tuzumi. S. — konstututsiyali monarxiya. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Mamlakatda qirol tomonidan in'om qilingan va davlat tuzumi asoslarini mustahkamlaydigan bir qança konstitutsiyaviy hujjatlar amal qiladi. Davlat boşliği — qirol (1986 y.dan Msvati III). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni 2 palatali parlament (Majlis palatasi va Senat), ijroçi hokimiyatni qirol tomonidan tayinlanadigan boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Yer yuzasini ğarbdan şarqqa tomon pasayib boruvçi Veld platosi (bal. 1445 m gaça) egallagan. Asbest, toşkömir, temir va polimetall rudalari, barit, olmos konlari bor. Ikdimi qurğoqçil. Subtropikdan tropikka ötib turuvçi iqlim hukmron. Örtaça oylik tra qişda 12—15°, yozda 20—24° gaça. Yillik yoğin şarqda 500—700 mm, ğarbda 1200—1400 mm. Serostona daryo köp, ular katta gidroenergiya zaxiralariga ega. Kizil va sariq tuproqlarda savanna va kserofit butalar usadi. Hayvonot dunyosi Şarqiy Afrika savannalariga xos. Sut emizuvçilardan «kök» buyvol, burama şoxli kiyik, zebra, begemotlar, Quyi Veld daryosida timsohlar bor. Milliy boği va Malotoj şarşarasi maşhur.
Aholisining asosiy qismini bantu tillarida sözlaşuvçi xalqlar — svazi va zulular, şuningdek, tsongalar taşkil etadi. Qolganlari— yevropalik va afrikaner (bur)lar. Rasmiy til — ingliz va svazi tillari. Dindorlarining aksariyati xristian, salkam '/3 qismi mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Şahar aholisi 34%. Muhim şaharlari: Mbabane, Manzini. Tarixi. 1830y.lar oxirida S. xududida yirik svazi qabilalari şakllandi. Keyinçalik ular b-n zulu va b. qöşni qabilalar örtasida töqnaşuvlar bölib turdi. 1836 y.gi ğalaba natijasida svazilar mustaqilligi saqlanib qolsi. 30y.lar oxirida mamlakat şim.da yangi yerlar qöşib olindi va svazi uruğlari birlaştirildi. 1840y.lar boşida yevropalik mustamlakaçilar — inglizlar, burlar, portugallar S.ga köz olaytira boşladilar. Burlar, ayniqsa, faol harakat qilib, qirol Msvatidan kattagina yerlarni arzon narxda sotib oddilar. 1894 y. mamlakat hududi burlarning Transvaal respublikasi tarkibiga kiritildi. 1899—1902 y.lardagi inglizburlar uruşidan söng Buyuk Britaniya mulki, 1903 y.dan esa uning protektorati deb z'lon qilindi. S. aholisi milliy ozodlik uçun töxtovsiz kuraşdi. 1920y.lar oxiri — 1930y.lar boşida mahalliy ziyolilarning dastlabki taşkilotlari paydo böldi. 50y.lar oxiri — 60 y.larda mustamlakaçilarga qarşi kuraş yanadi kuçaydi. 1963 y. Buyuk Britaniya S.ga çeklangan özini özi boşqariş huquqini berdi. 1968 y. 6 sent. kuni S Hamdöstlik tarkibidagi mustaqil konstitutsiyali monarxiya deb e'lon qilindi. S. — 1968 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 6 sent. — Mustaqillik kuni (1968).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Ngvane milliy ozodlik kongressi, 1962 y tuzilgan; Imbokodvo milliy harakati, 1964 y. asos solingan; S. birlaşgan fronti, 1962 y. taşkil etilgan; S. taraqqiyparvar partiyasi, 1960 y. tuzilgan. S. kasaba uyuşmalari federatsiyasi 1980 y. tuzilgan.
Xöjaligi. S. — iqtisodiy jihatdan zaif rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. uluşi 10%, sanoat uluşi 42%, xizmat körsatiş sohasi uluşi 48%. Q.x.da dehqonçilik ustun. Makkajöxori, şakarqamiş, sitrus mevalar, şoli, oq jöxori, dukkaklilar, yer yonğoq, ananas, paxta, tamaki yetiştiriladi. Çorvaçiligida qoramol, eçki, qöy, çöçqa boqiladi. Örmon xöjaligi rivojlangan, yoğoç tayyorlanadi. Asbest, toşkömir va barit qazib olinadi. I.ç. sanoati qişloq va örmon xöjaligi xom aşyosini qayta işlaydi. Qandşakar, töqimaçilik, yoğoçsozlik, sellyuloza, meva konservalaş, unyorma korxonalari bor. Suyak uni i.ç. fabrikasi, elektr asboblari, mineral öğit i.ç., televizor yiğuv z-dlari, bosmaxona barpo etilgan. Hunarmandçilikda sayyohlar uçun esdalik sovğalar tayyorlaş rivojlangan. Yiliga örtaça 415 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. T.y. uzunligi 301 km, avtomobil yöllari uz. 3,8 ming km. Çetga qandşakar, mineral öğit, yoğoçtaxta, paxta, sitrus mevalar, ananas, şoli, asbest çiqaradi. Çetdan maşina, uskuna va transport vositalari, neft mahsulotlari oladi. AQŞ, Buyuk Britaniya, JAR b-n savdo qiladi. Pul birligi — lilangeni.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va ilmiy muassasalari. Boşlanğiç maktabda öqiş muddati 7 y. (6 yoşdan), örta maktabda 5 y. (3 y. quyi örta va 2 y. yuqori örta maktabda öqitiladi). Boşlanğiç maktabning kiçik sinflarida darslar svazi tilida, yuqori sinflari va örta maktabda ingliz tilida olib boriladi. Örta maktabni bitirganlar un-tga kiriş huquqiga ega böladilar. Boşlanğiç va töliqsiz örta maktab negizida hunartexnika ta'limi taşkil etilgan (1—3 y.). Manzinidagi 2 ta ped. kolleji boşlanğiç maktab va quyi örta maktab uçun öqituvçilar tayyorlaydi. 1964 y. Kvalusenida (Manzini yaqinida) S. davlat un-ti taşkil etilgan. Manzinida milliy kutubxona (1972), Lobamba ş.da Milliy muzey (1972) va b. bor. Ilmiy tadqiqotlar b-n Loufeld (1964 y.da asos solingan), Malkernsdagi q.x. (1959), Mpisidagi çorvaçilik tajriba st-yalari, şuningdek, Mbabanedagi geol. departamenti şuğullanadi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. S. da naşr etiladigan asosiy gaz.lar: «Nyus from Svazilend» («Svazilend yangiliklari», haftanoma), «Svazi nyus» («Svazi xalqi yangiliklari», haftanoma, 1983 y.dan), «Svazilend observer» («Svazilend kuzatuvçisi», ingliz tilida çikadigan kundalik gaz., 1981 y.dan), «Tayme of Svazilend» («Svazilend vakti», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1897 y.dan), «Tikxatsi Temasvati» (svazi tilida çiqadigan kundalik gaz., 1983 y.dan), «Umbiki» («Reportyor», ingliz va svazi tillarida haftasiga 2 marta çiqadigan gaz., 1968 y.dan). Milliy axborot agentligi yöq. S. radioeşittiriş va axborot xizmati 1966 y.da tuzilgan; xukumat tomonidan nazorat qilinadi. S. televizion korporatsiyam, 1978 y. asos solingan.
Madaniyati. Svazilendliklarning milliy kiyimlari guldor gazlama va hayvon terilaridan tikiladi, marjonlar b-n bezatiladi. Musiqa asboblari xilmaxil: kamonçali (köpinça oş qovoq pöstiga örnatilgan torlar), puflab çalinadigan (kiyik şoxidan yasalgan) asboblar, barabanlardan iborat.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СВАЗИЛЕНД (Svaziland), Свазиленд Қироллиги (Kingdom of Svaziland) — Жан. Африкада жойлашган давлат. Майд. 17,4 минг км2. Аҳолиси 1,12 млн. киши (2002). Пойтахти — Мбабане ш. Ҳукумат Мбабане ш.да, Қирол қароргоҳи ва қонун чиқарувчи органлар Лобамба ш.да жойлашган.
Давлат тузуми. С. — констутуцияли монархия. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Мамлакатда қирол томонидан инъом қилинган ва давлат тузуми асосларини мустаҳкамлайдиган бир қанча конституциявий ҳужжатлар амал қилади. Давлат бошлиғи — қирол (1986 й.дан Мсвати III). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни 2 палатали парламент (Мажлис палатаси ва Сенат), ижрочи ҳокимиятни қирол томонидан тайинланадиган бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Ер юзасини ғарбдан шарққа томон пасайиб борувчи Велд платоси (бал. 1445 м гача) эгаллаган. Асбест, тошкўмир, темир ва полиметалл рудалари, барит, олмос конлари бор. Икдими қурғоқчил. Субтропикдан тропикка ўтиб турувчи иқлим ҳукмрон. Ўртача ойлик тра қишда 12—15°, ёзда 20—24° гача. Йиллик ёғин шарқда 500—700 мм, ғарбда 1200—1400 мм. Серостона дарё кўп, улар катта гидроэнергия захираларига эга. Кизил ва сариқ тупроқларда саванна ва ксерофит буталар усади. Ҳайвонот дунёси Шарқий Африка саванналарига хос. Сут эмизувчилардан «кўк» буйвол, бурама шохли кийик, зебра, бегемотлар, Қуйи Велд дарёсида тимсоҳлар бор. Миллий боғи ва Малотож шаршараси машҳур.
Аҳолисининг асосий қисмини банту тилларида сўзлашувчи халқлар — свази ва зулулар, шунингдек, тсонгалар ташкил этади. Қолганлари— европалик ва африканер (бур)лар. Расмий тил — инглиз ва свази тиллари. Диндорларининг аксарияти христиан, салкам ‘/3 қисми маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. Шаҳар аҳолиси 34%. Муҳим шаҳарлари: Мбабане, Манзини. Тарихи. 1830й.лар охирида С. худудида йирик свази қабилалари шаклланди. Кейинчалик улар б-н зулу ва б. қўшни қабилалар ўртасида тўқнашувлар бўлиб турди. 1836 й.ги ғалаба натижасида свазилар мустақиллиги сақланиб қолци. 30й.лар охирида мамлакат шим.да янги ерлар қўшиб олинди ва свази уруғлари бирлаштирилди. 1840й.лар бошида европалик мустамлакачилар — инглизлар, бурлар, португаллар С.га кўз олайтира бошладилар. Бурлар, айниқса, фаол ҳаракат қилиб, қирол Мсватидан каттагина ерларни арзон нархда сотиб оддилар. 1894 й. мамлакат ҳудуди бурларнинг Трансвааль республикаси таркибига киритилди. 1899—1902 й.лардаги инглизбурлар урушидан сўнг Буюк Британия мулки, 1903 й.дан эса унинг протекторати деб зълон қилинди. С. аҳолиси миллий озодлик учун тўхтовсиз курашди. 1920й.лар охири — 1930й.лар бошида маҳаллий зиёлиларнинг дастлабки ташкилотлари пайдо бўлди. 50й.лар охири — 60 й.ларда мустамлакачиларга қарши кураш янади кучайди. 1963 й. Буюк Британия С.га чекланган ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқини берди. 1968 й. 6 сент. куни С Ҳамдўстлик таркибидаги мустақил конституцияли монархия деб эълон қилинди. С. — 1968 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 6 сент. — Мустақиллик куни (1968).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Нгване миллий озодлик конгресси, 1962 й тузилган; Имбокодво миллий ҳаракати, 1964 й. асос солинган; С. бирлашган фронти, 1962 й. ташкил этилган; С. тараққийпарвар партияси, 1960 й. тузилган. С. касаба уюшмалари федерацияси 1980 й. тузилган.
Хўжалиги. С. — иқтисодий жиҳатдан заиф ривожланган аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. улуши 10%, саноат улуши 42%, хизмат кўрсатиш соҳаси улуши 48%. Қ.х.да деҳқончилик устун. Маккажўхори, шакарқамиш, цитрус мевалар, шоли, оқ жўхори, дуккаклилар, ер ёнғоқ, ананас, пахта, тамаки етиштирилади. Чорвачилигида қорамол, эчки, қўй, чўчқа боқилади. Ўрмон хўжалиги ривожланган, ёғоч тайёрланади. Асбест, тошкўмир ва барит қазиб олинади. И.ч. саноати қишлоқ ва ўрмон хўжалиги хом ашёсини қайта ишлайди. Қандшакар, тўқимачилик, ёғочсозлик, целлюлоза, мева консервалаш, унёрма корхоналари бор. Суяк уни и.ч. фабрикаси, электр асбоблари, минерал ўғит и.ч., телевизор йиғув з-длари, босмахона барпо этилган. Ҳунармандчиликда сайёҳлар учун эсдалик совғалар тайёрлаш ривожланган. Йилига ўртача 415 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Т.й. узунлиги 301 км, автомобиль йўллари уз. 3,8 минг км. Четга қандшакар, минерал ўғит, ёғочтахта, пахта, цитрус мевалар, ананас, шоли, асбест чиқаради. Четдан машина, ускуна ва транспорт воситалари, нефть маҳсулотлари олади. АҚШ, Буюк Британия, ЖАР б-н савдо қилади. Пул бирлиги — лилангени.
Маорифи, маданий-маърифий ва илмий муассасалари. Бошланғич мактабда ўқиш муддати 7 й. (6 ёшдан), ўрта мактабда 5 й. (3 й. қуйи ўрта ва 2 й. юқори ўрта мактабда ўқитилади). Бошланғич мактабнинг кичик синфларида дарслар свази тилида, юқори синфлари ва ўрта мактабда инглиз тилида олиб борилади. Ўрта мактабни битирганлар ун-тга кириш ҳуқуқига эга бўладилар. Бошланғич ва тўлиқсиз ўрта мактаб негизида ҳунартехника таълими ташкил этилган (1—3 й.). Манзинидаги 2 та пед. коллежи бошланғич мактаб ва қуйи ўрта мактаб учун ўқитувчилар тайёрлайди. 1964 й. Квалусенида (Манзини яқинида) С. давлат ун-ти ташкил этилган. Манзинида миллий кутубхона (1972), Лобамба ш.да Миллий музей (1972) ва б. бор. Илмий тадқиқотлар б-н Лоуфелд (1964 й.да асос солинган), Малкернсдаги қ.х. (1959), Мписидаги чорвачилик тажриба ст-ялари, шунингдек, Мбабанедаги геол. департаменти шуғулланади.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. С. да нашр этиладиган асосий газ.лар: «Ньюс фром Свазиленд» («Свазиленд янгиликлари», ҳафтанома), «Свази ньюс» («Свази халқи янгиликлари», ҳафтанома, 1983 й.дан), «Свазиленд обсервер» («Свазиленд кузатувчиси», инглиз тилида чикадиган кундалик газ., 1981 й.дан), «Тайме оф Свазиленд» («Свазиленд вакти», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1897 й.дан), «Тикхатси Темасвати» (свази тилида чиқадиган кундалик газ., 1983 й.дан), «Умбики» («Репортёр», инглиз ва свази тилларида ҳафтасига 2 марта чиқадиган газ., 1968 й.дан). Миллий ахборот агентлиги йўқ. С. радиоэшиттириш ва ахборот хизмати 1966 й.да тузилган; хукумат томонидан назорат қилинади. С. телевизион корпорациям, 1978 й. асос солинган.
Маданияти. Свазилендликларнинг миллий кийимлари гулдор газлама ва ҳайвон териларидан тикилади, маржонлар б-н безатилади. Мусиқа асбоблари хилмахил: камончали (кўпинча ош қовоқ пўстига ўрнатилган торлар), пуфлаб чалинадиган (кийик шохидан ясалган) асбоблар, барабанлардан иборат.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.