Sverdlovsk viloyati

Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 249–250-b. — ziyouz.com

Sverdlovsk viloyati - RF tarkibidagi viloyat. 1934 y. 17yanv.dataşkil qilingan. Mayd. 194,8 ming km2. Aholisi 4489,8 ming kişi (2002), asosan, ruslar (88,7% ), şuningdek, tatar, ukrain, boşqird, mari, nemis va b. millat vakillari ham yaşaydi. Şahar aholisi 87,5%. Markazi — Yekaterinburg ş. Boşqa yirik şaharlari: Nijniy Tagil, KamenskUralskiy, Pervouralsk, Asbest, Serov. 30 ma'muriy tuman, 47 şahar va 100 şaharça bor.

Sv. Örta Uralda, Şim. Uralning şarqiy yon bağirlarida va yondoş tekisliklarda, asosan, Uraldan şarkda joylaşgan. Viloyat hududining 1/4 kismi Ural toğlari b-n band. Eng baland joyi (1569 m) Şim. Uralda. Şarkda Ğarbiy Sibir tekisliklari boşlanadi va viloyat hududining 2/3 qismini taşkil etadi.

Foydali qazilmalardan temir rudasi (Kaçkanar, Visokoye, Blagodat toğlari), mis rudalari, boksit (Şim. Ural boksit Havzasi), oltin, platina, asbest, ötga çidamli materiallar, sulfat kolçedani, asl toş konlari bor. Qönğir kömir va toşkömirning katta zaxiralari mavjud. Iklimi kontinental, tekisliklarda yanv.ning örtaça t-rasi —20°, iyulniki 16—19°. Vegetatsiya davri 130 kun. Yiliga 500— 350 mm yoğin yoğadi. Daryolari Tobol havzasiga mansub. Gidroenergiyaning umumiy resurelari 0,7 mln. kVt. Toğlarda, asosan, igna bargli tayga (asosan, qoraqarağay), qayin örmonlari ham bor. Ural şarqining şim.da podzol tuproklarda qarağay örmonlari ösadi, pastqam joylarda qoraqarağay aralaş kedr taygasi mavjud. Hududining 61% örmon. Yovvoyi hayvonlar (tiyin, tulki, suvsar, quyon, sobol va b.) ovlanadi. Viloyat hududida Pişmaböyi borzor milliy boği, Visim, Denejkin Kamen qöriqxonalari bor. Botqoklik köp.

Sanoatining asosiy tarmoklari: qora metallurgiya (S.v.da Rossiyadagi qora metallar prokatining 12% va pölatning 13% işlab çi qariladi), rangli metallurgiya (asosan, mis, alyuminiy, nikel i.ç.), maşinasozlik (konşaxta va metallurgiya jihozlari, turbinalar, Rossiya yemozuqa yiğiş kombaynlarining 72%, katta yuk taşuvçi Rossiya vagonlarining 43%, generatorlar, yuqori voltli apparatura, kompressorlar, minorali kranlar, metall kesuvçi stanoklar, kimyo, örmon va yoğoçsozlik sanoatlari uçun asbobuskunalar; harbiy yönalişdagi mahsulotlar i.ç.ning ança qismi, aviatsiya optikasi, raketa majmualari, tanklar va b.; xalq iste'moli mollari — kir yuviş maşinalari, radioapparatura, çangsörgiçlar, oşxona kombaynlari va b.), kimyo (plastmassalar, mineral öğitlar, texnik rezina buyumlari, şu jumladan, avtomobil şinalari; oltingugurt kislotasi, kimyo reaktivlari va b.), örmon va yoğoçsozlik (fanera, sellyuloza, qoğoz), quriliş materiallari, yengil (töqimaçilik, tikuvçilik, poyabzal, möyna), oziq-ovqat sanoatlari korxonalaridir.

Korxonalardan eng yiriklari: «Uralvagonzavod», «Uralmaş» «Uralelektrotyajmaş», «Uralximmaş» i.ç. birlaşmalari, maşinasozlik, turbomotor, elektrotexnika, «Sverdlesmaş», Alapayev mexanika, Kuşva yoğoçsozlik stanoklari, «Lesxozmaş», Ural optikamexanika z-dlari, «Avtomatika» ilmiy i.ç. birlaşmasi va b. Yengil sanoat korxonalari Yekaterinburgda joylaşgan. Beloyarsk AES, Refta, Örta Ural, Yuqori Tagil, Quyi Tura, Serov issiklik elektr st-yalari işlab turibdi.

Q.x.ning yetakçi tarmoği — çorvaçilik. Asosan, qoramolning sut va guştsut zotlari boqiladi, parrandaçilik, çöçqaçilik, köyçilik va eçkiçilik rivojlangan. Ozuqa, don ekinlari, sabzavot (yirik şaharlar atrofida), kartoşka ekiladi. Daryolarida kema qatnaydi. «Kolvo» xalqaro aeroporti va mahalliy ahamiyatdagi «Uktus» aeroporti (Yekaterinburg) bor. 1991 y.dan Yekaterinburgda metropoliten işlab turibdi. T.y.lar uzunligi —3570 km. Qattiq qoplamali avtomobil yöllar uz. 10317 km. Urengoy — Pomari — UjEkaterinburg gorod tranzit gaz quvuri va Surgut — Perm — Nijniy Novgorod neft quvuri ötadi. Kuri, Nijniye Sergi, Samotsvet, Moltayevo Ozero va b. kurortlar mavjud. 14 oliy öquv yurti (şu jumladan, Ural un-ti), 10 teatr, 22 muzey bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СВЕРДЛОВСК ВИЛОЯТИ - РФ таркибидаги вилоят. 1934 й. 17янв.даташкил қилинган. Майд. 194,8 минг км2. Аҳолиси 4489,8 минг киши (2002), асосан, руслар (88,7% ), шунингдек, татар, украин, бошқирд, мари, немис ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Шаҳар аҳолиси 87,5%. Маркази — Екатеринбург ш. Бошқа йирик шаҳарлари: Нижний Тагил, КаменскУральский, Первоуральск, Асбест, Серов. 30 маъмурий туман, 47 шаҳар ва 100 шаҳарча бор.

Св. Ўрта Уралда, Шим. Уралнинг шарқий ён бағирларида ва ёндош текисликларда, асосан, Уралдан шаркда жойлашган. Вилоят ҳудудининг 1/4 кисми Урал тоғлари б-н банд. Энг баланд жойи (1569 м) Шим. Уралда. Шаркда Ғарбий Сибирь текисликлари бошланади ва вилоят ҳудудининг 2/3 қисмини ташкил этади.

Фойдали қазилмалардан темир рудаси (Качканар, Високое, Благодать тоғлари), мис рудалари, боксит (Шим. Урал боксит Ҳавзаси), олтин, платина, асбест, ўтга чидамли материаллар, сульфат колчедани, асл тош конлари бор. Қўнғир кўмир ва тошкўмирнинг катта захиралари мавжуд. Иклими континентал, текисликларда янв.нинг ўртача т-раси —20°, июльники 16—19°. Вегетация даври 130 кун. Йилига 500— 350 мм ёғин ёғади. Дарёлари Тобол ҳавзасига мансуб. Гидроэнергиянинг умумий ресурелари 0,7 млн. кВт. Тоғларда, асосан, игна баргли тайга (асосан, қорақарағай), қайин ўрмонлари ҳам бор. Урал шарқининг шим.да подзол тупрокларда қарағай ўрмонлари ўсади, пастқам жойларда қорақарағай аралаш кедр тайгаси мавжуд. Ҳудудининг 61% ўрмон. Ёввойи ҳайвонлар (тийин, тулки, сувсар, қуён, соболь ва б.) овланади. Вилоят ҳудудида Пишмабўйи борзор миллий боғи, Висим, Денежкин Камень қўриқхоналари бор. Ботқоклик кўп.

Саноатининг асосий тармоклари: қора металлургия (С.в.да Россиядаги қора металлар прокатининг 12% ва пўлатнинг 13% ишлаб чи қарилади), рангли металлургия (асосан, мис, алюминий, никель и.ч.), машинасозлик (коншахта ва металлургия жиҳозлари, турбиналар, Россия емозуқа йиғиш комбайнларининг 72%, катта юк ташувчи Россия вагонларининг 43%, генераторлар, юқори вольтли аппаратура, компрессорлар, минорали кранлар, металл кесувчи станоклар, кимё, ўрмон ва ёғочсозлик саноатлари учун асбобускуналар; ҳарбий йўналишдаги маҳсулотлар и.ч.нинг анча қисми, авиация оптикаси, ракета мажмуалари, танклар ва б.; халқ истеъмоли моллари — кир ювиш машиналари, радиоаппаратура, чангсўргичлар, ошхона комбайнлари ва б.), кимё (пластмассалар, минерал ўғитлар, техник резина буюмлари, шу жумладан, автомобиль шиналари; олтингугурт кислотаси, кимё реактивлари ва б.), ўрмон ва ёғочсозлик (фанера, целлюлоза, қоғоз), қурилиш материаллари, енгил (тўқимачилик, тикувчилик, пойабзал, мўйна), озиқ-овқат саноатлари корхоналаридир.

Корхоналардан энг йириклари: «Уралвагонзавод», «Уралмаш» «Уралэлектротяжмаш», «Уралхиммаш» и.ч. бирлашмалари, машинасозлик, турбомотор, электротехника, «Свердлесмаш», Алапаев механика, Кушва ёғочсозлик станоклари, «Лесхозмаш», Урал оптикамеханика з-длари, «Автоматика» илмий и.ч. бирлашмаси ва б. Енгил саноат корхоналари Екатеринбургда жойлашган. Белоярск АЭС, Рефта, Ўрта Урал, Юқори Тагил, Қуйи Тура, Серов иссиклик электр ст-ялари ишлаб турибди.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи — чорвачилик. Асосан, қорамолнинг сут ва гуштсут зотлари боқилади, паррандачилик, чўчқачилик, кўйчилик ва эчкичилик ривожланган. Озуқа, дон экинлари, сабзавот (йирик шаҳарлар атрофида), картошка экилади. Дарёларида кема қатнайди. «Кольво» халқаро аэропорти ва маҳаллий аҳамиятдаги «Уктус» аэропорти (Екатеринбург) бор. 1991 й.дан Екатеринбургда метрополитен ишлаб турибди. Т.й.лар узунлиги —3570 км. Қаттиқ қопламали автомобиль йўллар уз. 10317 км. Уренгой — Помари — УжЕкатеринбург город транзит газ қувури ва Сургут — Пермь — Нижний Новгород нефть қувури ўтади. Курьи, Нижние Серги, Самоцвет, Молтаево Озеро ва б. курортлар мавжуд. 14 олий ўқув юрти (шу жумладан, Урал ун-ти), 10 театр, 22 музей бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.