Sxolastika
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 810–811-b. — ziyouz.com
Sxolastika (yun. scholastikos — maktabga, olimga oid) — diniy dunyoqaraşni nazariy asoslaşga intiluvçi diniy falsafa. Örta asrlarda Ğarbiy Yevropada taraqqiy etgan. U ilohiyotaqida asoslarini ratsionalistik metodika va formal mantiq masalalari («masala talaşiş») bilan boğlaydi. S.ning asosiy maqsadi — dinni ximoya qiliş. Sxolastlar Platon, Aristoteliing ta'limotlarni öz maqsadlariga moslaştirib, xristianlik aqidalarini asoslaş yölida talqin etişgan. S. bir neça davrga bölinadi. Ilk S (11 —12-a. lar) Ioann Skot Eriugena, Anselm Kenterberilik ta'sirida bölgan. Xudoni tabiat bilan, yaratuvçini yaratilgan bilan aynanlaştiriş Eriugena ta'limotiga xos edi. Şu sababli çerkov hukmdorlari Eriugena kitoblarini «sönggi nusxasigaça yoqib taşlaş»ga fatvo berişgan. Universaliyalar xususidagi bahsda sxolastik realizm (Gilom)ga nominalizm (Rosselin), şuningdek, konseptualizm (Abelyar) qaramaqarşi turadi. Yetuk S. (12— 13-a.lar) Buyuk Albert va Foma Akvinskiyning xristian aristotelizmi va averroizm (Siger Brabantskiy va b.) bölib, u asosan Parij un-tida keng yoyilgan. Keyingi S. (13—14-a.lar) vakillari — Ioann Dune Skot, U. Okkam. S.ga Uyğoniş davri gumanistlari qarşi çiqqanlar. Ularning ta'sirida S. özining mafkuradagi ustuvor mavqeini yöqota boşladi. S.ning yangidan jonlanişi, ayniqsa, Ispaniyada jonlanişi (16—17-a.lar, F. Suares, M. Molina) kontrreformatsiya bilan boğliqdir. Köçma ma'noda S. — hayotdan ajralib qolgan, behuda, mavğum fikr yuritiş.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СХОЛАСТИКА (юн. scholastikos — мактабга, олимга оид) — диний дунёқарашни назарий асослашга интилувчи диний фалсафа. Ўрта асрларда Ғарбий Европада тараққий этган. У илоҳиётақида асосларини рационалистик методика ва формал мантиқ масалалари («масала талашиш») билан боғлайди. С.нинг асосий мақсади — динни химоя қилиш. Схоластлар Платон, Аристотелиинг таълимотларни ўз мақсадларига мослаштириб, христианлик ақидаларини асослаш йўлида талқин этишган. С. бир неча даврга бўлинади. Илк С (11 —12-а. лар) Иоанн Скот Эриугена, Ансельм Кентерберилик таъсирида бўлган. Худони табиат билан, яратувчини яратилган билан айнанлаштириш Эриугена таълимотига хос эди. Шу сабабли черков ҳукмдорлари Эриугена китобларини «сўнгги нусхасигача ёқиб ташлаш»га фатво беришган. Универсалиялар хусусидаги баҳсда схоластик реализм (Гильом)га номинализм (Росцелин), шунингдек, концептуализм (Абеляр) қарамақарши туради. Етук С. (12— 13-а.лар) Буюк Альберт ва Фома Аквинскийнинг христиан аристотелизми ва аверроизм (Сигер Брабантский ва б.) бўлиб, у асосан Париж ун-тида кенг ёйилган. Кейинги С. (13—14-а.лар) вакиллари — Иоанн Дуне Скот, У. Оккам. С.га Уйғониш даври гуманистлари қарши чиққанлар. Уларнинг таъсирида С. ўзининг мафкурадаги устувор мавқеини йўқота бошлади. С.нинг янгидан жонланиши, айниқса, Испанияда жонланиши (16—17-а.лар, Ф. Суарес, М. Молина) контрреформация билан боғлиқдир. Кўчма маънода С. — ҳаётдан ажралиб қолган, беҳуда, мавғум фикр юритиш.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.