Syanbi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 820–821-b. — ziyouz.com
Syanbi SYANBI, şibay, sabi — qad. Xitoyning şim.da yaşagan qabilalar ittifoqi. Xitoy manbalariga köra, S.lar mil. av. 8—5-a.larda şanrung (toğlik odamlar) yoki bayyi (oq ajnabiylar) deb nomlangan turkiylar tarkibidagi bir qavmdir. «S.» atamasi Xitoyning şim.şarqidagi toğ nomidan olingan. Mil. av. 3-a.da hunlar özlarining şarqidagi qabilalarni tobe etişga harakat qilganda, ayrim qavmlar Syanbi toğiga qoçib borgan, ularham «S.» debatalgan.Mil. av. 140— 86 y.larda S.lar jan.ğarb tomonga köçgan va hunlarga el bölgan. Hunlar ğarbga köçgaç, S.lar ular hududini egallagan. Şundan söng S.lar kuçayib qabilalar ittifoqiga aylangan. Mil. 2-a.da xitoylar bilan uzoq vaqt kuraş olib borganlar. 3-a.ning 1-yarmida S.larning murun qabilasi hoz. XXRning Kökköl (Sinxay) ölkasiga köçib, u yerdagi çyanlarni tobe etib, Tuyuyxun davlatini taşkil qilgan. S.larning tuba syanbi (toba syanbi) deb atalgan qismi Möğulistonda qolib, sönggi Yan (Xouyan), Ğarbiy Yan (Siyan), Jan. Yan(Nanyan) kabi xonliklarni barpo etgan. 386 y. töba syanbilar Töbagöy boşçiligida Şim. Vey xonligi (386—534) taşkil etişgan. Uşbu xonlik yemirilgaç, S.larda yana böliniş yuz bergan. Ularning sifu nomli bir qismi Ğarbiy Çin (Sitsin), tufa nomli boşqa bir kismi Jan.Lyang (Nanlyang) hokimligini tuzgan. 8—9-a.larda S.lar boşqa xalqlarga qöşilib ketib, alohida etnos sifatida tilga olinmagan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЯНБИ, шибай, саби — қад. Хитойнинг шим.да яшаган қабилалар иттифоқи. Хитой манбаларига кўра, С.лар мил. ав. 8—5-а.ларда шанрунг (тоғлик одамлар) ёки баййи (оқ ажнабийлар) деб номланган туркийлар таркибидаги бир қавмдир. «С.» атамаси Хитойнинг шим.шарқидаги тоғ номидан олинган. Мил. ав. 3-а.да ҳунлар ўзларининг шарқидаги қабилаларни тобе этишга ҳаракат қилганда, айрим қавмлар Сянби тоғига қочиб борган, уларҳам «С.» дебаталган.Мил. ав. 140— 86 й.ларда С.лар жан.ғарб томонга кўчган ва ҳунларга эл бўлган. Ҳунлар ғарбга кўчгач, С.лар улар ҳудудини эгаллаган. Шундан сўнг С.лар кучайиб қабилалар иттифоқига айланган. Мил. 2-а.да хитойлар билан узоқ вақт кураш олиб борганлар. 3-а.нинг 1-ярмида С.ларнинг мурун қабиласи ҳоз. ХХРнинг Кўккўл (Цинхай) ўлкасига кўчиб, у ердаги чянларни тобе этиб, Туюйхун давлатини ташкил қилган. С.ларнинг туба сянби (тоба сянби) деб аталган қисми Мўғулистонда қолиб, сўнгги Ян (Хоуян), Ғарбий Ян (Сиян), Жан. Ян(Нанян) каби хонликларни барпо этган. 386 й. тўба сянбилар Тўбагўй бошчилигида Шим. Вэй хонлиги (386—534) ташкил этишган. Ушбу хонлик емирилгач, С.ларда яна бўлиниш юз берган. Уларнинг цифу номли бир қисми Ғарбий Чин (Сицин), туфа номли бошқа бир кисми Жан.Лянг (Нанлянг) ҳокимлигини тузган. 8—9-а.ларда С.лар бошқа халқларга қўшилиб кетиб, алоҳида этнос сифатида тилга олинмаган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.