Syangan

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 821–822-b. — ziyouz.com

Syangan SYANGAN, Gonkong — Xitoy tarkibidagi maxsus ma'muriy rayon. Mamlakatning jan.şarqiy qismida, Jan. Xitoy dengizi sohilida. Syangan o., Szyulun ya.o., şuningdek, yakin atrofidagi 235 ta orolni öz içiga oladi. Mayd. 2905 km2, şundan qurukdik qismi 1095 km2, qolgan qismi dengiz akvatoriyasi. Ma'muriy markazi — Syangan ş. Aholisi 6,68 mln. kişi (1998). Asosan, xitoylar (98%), şuningdek, tibetmyanmalar, hind, inglizlar va portugallar ham yaşaydi. Aholi buddizm, daosizm, konfutsiylik, islom, hinduizm, xristian dinlariga e'tiqod qiladi. Rasmiy tili — xitoy va ingliz tili.

S qirğoklari qöltiqlar bilan parçalangan. Sohil yaqinida mayda qoyali orol köp. Yer yuzasi toğli, eng baland joyi 939 m. Iqlimi subtropik, mussonli iqlim, yanv.ning örtaça t-rasi 15—16°, iyulniki 25—27°. Yillik yoğin 2000 mm gaça. Doim yaşil tropik örmonlar bor.

S. Xitoy bilan «bir davlat — ikki tuzum» tamoyiliga asoslanadi. Bu tamoyilning mazmuni Xitoyning içki r-nlarida sotsialistik tuzum ustuvor bölsada, Sda kapitalistik sistema va hayot tarzi sakdanib qolgan. S.ning öz boşqaruv organlari bölib, ular taşki siyosiy faoliyat va mudofaadan taşqari barça sohalarni mustaqil ravişda boşqaradilar. Sda siyosiy demokratiyaga amal qilinadi. S.ning boşqaruv organlari — ma'muriyat boşliği, xukumatdan iborat. Şuningdek, Ma'muriy majlis, Qonun çiqaruvçi majlis va Sud faoliyat körsatadi. Ma'muriy bölinmalardan taşqari siyosiy, moliyaviy va xuquqiy departamentlar ham mavjud. Ma'muriyat boşliği mahalliy aholi orasidan saylov yoki konsultatsiya yöli bilan 5 yilga saylanadi. Pul birligi erkin konvertatsiya qilinadigan — syangan dollari.

S.ning hoz. hududi mil. av. 3-a. oxirlaridan Xitoy davlati tarkibida bölib kelgan. 1840—42 y.lardagi Angliya— Xitoy uruşi davrida Syangan o. inglizlar tomonidan bosib olingan. 1842 y.gi Nankin bitimiga asosan Buyuk Britaniyaning «abadiy mulki»ga aylangan. 1856—60 y.lardagi AngliyaFransiyaXitoy uruşi natijasida Szyulun ya.o.ning jan. kismi ham Angliya mulkiga qöşildi. 1898 y. iyunda Pekinda imzolangan konvensiyaga köra, Angliya Szyulun ya.o.ning yana bir qismi va yondoş orollar (Yangi hudud) ni 99 yil muddat bilan ijaraga oldi. 2-jahon uruşi vaqtida hududni yaponlar bosib oldi. 1945 y. 30 avg.dan yana inglizlar qöl ostiga ötdi. XXR taşkil topgaç (1949), Pekin hukumati S.ning mustamlaka maqomini tan olmay, uni Xitoydan «tortib olingan» hudud deb qaradi. 1982 y.dan S. masalasi böyiça Xitoy va Buyuk Britaniya hukumatlari örtasida muzokaralar boşlandi va 1984 y. 19 dek.da Xitoy va Buyuk Britaniya tomonidan qöşma deklaratsiya imzolandi, unga köra 1997 y. 1 iyuddan S. Xitoy yurisdiksiyasi ostiga ötdi. Şunday kilib, Xitoy S. ustidan suverenitet örnatdi va S. mamlakatning maxsus ma'muriy r-ni deb atala boşladi.

S. xöjaligi uning «savdo faktoriyasi» roli ta'sirida şakllangan. Bunga sabab uning çuqur suvli bandargohlarga boyligi va umuman tabiiy resurslarning yöqligidir. Sanoati çetdan keltiriladigan xom aşyo va yarim tayyor mahsulotlar asosida işlaydi. Işlab çiqariladigan mahsulotlarning 4/5 qismidan ortiği eksport uçun möljallangan. Yalpi içki mahsulot (YAIM)ning asosiy kismi ulgurji va çakana savdo, eksportimport operatsiyalari, transport, aloka, moliya va suğurta, köçmas mulk operatsiyalari, ijtimoiy va kommunal xizmat körsatiş sohalarida işlab çiqariladi. Iqtisodiy faol aholining 63% ham şu sohalarda band. Qayta işlaş va quriliş sohasida 28% iqtisodiy faol aholi band bölib, YAIM ning 23% işlab çiqariladi. Sanoatining yetakçi tarmoqlari — töqimaçilik va tikuvçilik. Xorijiy investitsiyalarning asosiy qismi ham ana şu tarmoqlarga sarflanadi. Şuningdek, soat, plastmassa buyumlar (asosan, öyinçoqlar) işlab çiqariladi. Elektronika va elektrotexnika, poligrafiya sanoatlari rivojlanmoqda. Q.X. da turli sabzavot ekinlari ekiladi. Eksport uçun gulçilik rivojlangan. Baliq ovlanadi. S. porti jahonda eng yirik portlardan, bajariladigan operaiiyalar turi böyiça Singapurdan keyingi örinni egallaydi. Çetdan xalq iste'moli buyumlari, jihozlar, maşina va mexanizmlar, elektrotexnika tovarlari keltiriladi. Eksportga kiyimkeçak (33%, dunyoda 2örinda), zargarlik buyumlari va öyinçoqlar (11%, dunyoda 3örinda), elektrotexnika va optika tovarlari, soatlar, orgtexnika va h.k. çiqariladi. Turizm rivojlangan, yiliga 6 mln. sayyoh kelibketadi. S.da 8 ta oliy öquv yurti bor.

S. — yirik xalqaro moliyaviy markaz. Dunyodagi 100 ta eng yetakçi banklarning 83 tasi bu yerda öz operatsiyalarini bajaradi. S. valyuta bozorida ötkaziladigan operatsiyalar hajmi böyiça Osiyoda Singapur va Tokiodan keyin 3örinda. S. Jahrn savdo taşkiloti va b. xalqaro taşkilotlarga a'zo.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЯНГАН, Гонконг — Хитой таркибидаги махсус маъмурий район. Мамлакатнинг жан.шарқий қисмида, Жан. Хитой денгизи соҳилида. Сянган о., Цзюлун я.о., шунингдек, якин атрофидаги 235 та оролни ўз ичига олади. Майд. 2905 км2, шундан қурукдик қисми 1095 км2, қолган қисми денгиз акваторияси. Маъмурий маркази — Сянган ш. Аҳолиси 6,68 млн. киши (1998). Асосан, хитойлар (98%), шунингдек, тибетмьянмалар, ҳинд, инглизлар ва португаллар ҳам яшайди. Аҳоли буддизм, даосизм, конфуцийлик, ислом, ҳиндуизм, христиан динларига эътиқод қилади. Расмий тили — хитой ва инглиз тили.

С қирғоклари қўлтиқлар билан парчаланган. Соҳил яқинида майда қояли орол кўп. Ер юзаси тоғли, энг баланд жойи 939 м. Иқлими субтропик, муссонли иқлим, янв.нинг ўртача т-раси 15—16°, июлники 25—27°. Йиллик ёғин 2000 мм гача. Доим яшил тропик ўрмонлар бор.

С. Хитой билан «бир давлат — икки тузум» тамойилига асосланади. Бу тамойилнинг мазмуни Хитойнинг ички р-нларида социалистик тузум устувор бўлсада, Сда капиталистик система ва ҳаёт тарзи сакданиб қолган. С.нинг ўз бошқарув органлари бўлиб, улар ташки сиёсий фаолият ва мудофаадан ташқари барча соҳаларни мустақил равишда бошқарадилар. Сда сиёсий демократияга амал қилинади. С.нинг бошқарув органлари — маъмурият бошлиғи, хукуматдан иборат. Шунингдек, Маъмурий мажлис, Қонун чиқарувчи мажлис ва Суд фаолият кўрсатади. Маъмурий бўлинмалардан ташқари сиёсий, молиявий ва хуқуқий департаментлар ҳам мавжуд. Маъмурият бошлиғи маҳаллий аҳоли орасидан сайлов ёки консультация йўли билан 5 йилга сайланади. Пул бирлиги эркин конвертация қилинадиган — сянган доллари.

С.нинг ҳоз. ҳудуди мил. ав. 3-а. охирларидан Хитой давлати таркибида бўлиб келган. 1840—42 й.лардаги Англия— Хитой уруши даврида Сянган о. инглизлар томонидан босиб олинган. 1842 й.ги Нанкин битимига асосан Буюк Британиянинг «абадий мулки»га айланган. 1856—60 й.лардаги АнглияФранцияХитой уруши натижасида Цзюлун я.о.нинг жан. кисми ҳам Англия мулкига қўшилди. 1898 й. июнда Пекинда имзоланган конвенцияга кўра, Англия Цзюлун я.о.нинг яна бир қисми ва ёндош ороллар (Янги ҳудуд) ни 99 йил муддат билан ижарага олди. 2-жаҳон уруши вақтида ҳудудни японлар босиб олди. 1945 й. 30 авг.дан яна инглизлар қўл остига ўтди. ХХР ташкил топгач (1949), Пекин ҳукумати С.нинг мустамлака мақомини тан олмай, уни Хитойдан «тортиб олинган» ҳудуд деб қаради. 1982 й.дан С. масаласи бўйича Хитой ва Буюк Британия ҳукуматлари ўртасида музокаралар бошланди ва 1984 й. 19 дек.да Хитой ва Буюк Британия томонидан қўшма декларация имзоланди, унга кўра 1997 й. 1 июддан С. Хитой юрисдикцияси остига ўтди. Шундай килиб, Хитой С. устидан суверенитет ўрнатди ва С. мамлакатнинг махсус маъмурий р-ни деб атала бошлади.

С. хўжалиги унинг «савдо факторияси» роли таъсирида шаклланган. Бунга сабаб унинг чуқур сувли бандаргоҳларга бойлиги ва умуман табиий ресурсларнинг йўқлигидир. Саноати четдан келтириладиган хом ашё ва ярим тайёр маҳсулотлар асосида ишлайди. Ишлаб чиқариладиган маҳсулотларнинг 4/5 қисмидан ортиғи экспорт учун мўлжалланган. Ялпи ички маҳсулот (ЯИМ)нинг асосий кисми улгуржи ва чакана савдо, экспортимпорт операциялари, транспорт, алока, молия ва суғурта, кўчмас мулк операциялари, ижтимоий ва коммунал хизмат кўрсатиш соҳаларида ишлаб чиқарилади. Иқтисодий фаол аҳолининг 63% ҳам шу соҳаларда банд. Қайта ишлаш ва қурилиш соҳасида 28% иқтисодий фаол аҳоли банд бўлиб, ЯИМ нинг 23% ишлаб чиқарилади. Саноатининг етакчи тармоқлари — тўқимачилик ва тикувчилик. Хорижий инвестицияларнинг асосий қисми ҳам ана шу тармоқларга сарфланади. Шунингдек, соат, пластмасса буюмлар (асосан, ўйинчоқлар) ишлаб чиқарилади. Электроника ва электротехника, полиграфия саноатлари ривожланмоқда. Қ.Х. да турли сабзавот экинлари экилади. Экспорт учун гулчилик ривожланган. Балиқ овланади. С. порти жаҳонда энг йирик портлардан, бажариладиган операииялар тури бўйича Сингапурдан кейинги ўринни эгаллайди. Четдан халқ истеъмоли буюмлари, жиҳозлар, машина ва механизмлар, электротехника товарлари келтирилади. Экспортга кийимкечак (33%, дунёда 2ўринда), заргарлик буюмлари ва ўйинчоқлар (11%, дунёда 3ўринда), электротехника ва оптика товарлари, соатлар, оргтехника ва ҳ.к. чиқарилади. Туризм ривожланган, йилига 6 млн. сайёҳ келибкетади. С.да 8 та олий ўқув юрти бор.

С. — йирик халқаро молиявий марказ. Дунёдаги 100 та энг етакчи банкларнинг 83 таси бу ерда ўз операцияларини бажаради. С. валюта бозорида ўтказиладиган операциялар ҳажми бўйича Осиёда Сингапур ва Токиодан кейин 3ўринда. С. Жаҳрн савдо ташкилоти ва б. халқаро ташкилотларга аъзо.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.