Syerra-Leone
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 812–816-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Syerra-Leone (Sierra Leone), Syerra Leone Respublikasi (Republic of Sierra Leone) — Afrikaning ğarbida, Atlantika okeani sohilida joylaşgan davlat. Mayd. 72,3 ming km2. Aholisi 5,6 mln. kişi (2002). Poytaxti — Fritaun ş. Ma'muriy jihatdan 3 viloyat (province)ra va Ğarbiy viloyatga bölinadi.
Davlat tuzumi. S.L. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1991 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği — prezident (1996 y.dan Axmad Tejan Kabba). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy majlis (parlament), ijroçi hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Okean sohillarining aksari qismi past, yassi, qumli. Hududning köp qismini LeonLiberiya qirlari (eng baland joyi — 1948 m) egallaydi, bu qirlarda temir, titan rudalari, olmos, mamlakat ğarbida boksit konlari bor. Iqlimi ekvatorial mussonli iqlim. May oyidan sent.gaça yoğingarçilik, okt. dan maygaça quruq mavsum. Eng salqin oy — avg.da örtaça tra sohilda 24°, eng issiq oy — apr.da 27°, mamlakat içki qududida 21—24°. Yillik yoğin toğlarda 4000 mm dan ortiq, mamlakat içki hududida 2000—2500 mm. Daryolari sersuv, serostona. Asosiy daryolari: Kaba, Rokel, Jong, Seva, Moa. Tuproği qizilsariq ferralit, sohilda botqoqli va allyuvial, mangrozorlarda şör tuproq. Mamlakat hududining yarmiga yaqini, şim.da asosan savanna, jan.da butazorlardan iborat. Hududining 5% ga yaqinini egallagan tizmalari va tepaliklarning nam şarqiy yonbağirlari doim yaşil va aralaş örmonlar bilan band. Hayvonot dunyosi şafqatsiz qirib yuborilgan bölsada, ayrim joylarda maymun (şimpanze, babuin, makaki va b.), kiyik, zebra, sirtlon, qoplon, örmon içkarisida fil, begemot, buyvollarning mitta turlari, darelarda timsoxlar saqlanib qolgan. Quş va haşarot, sohil yaqinidagi suvlarda baliq köp. LomaMauntins, MamuntaMayoza örmon qöriqxonalari taşkil qilingan.
Aholisi 2 asosiy etnik guruh: ğarbiy atlantika va mande til oilalariga bölingan xalqdardan iborat. Rasmiy til — ingliz tili; krio, mande va temne tillari ham tarqalgan. Aholining aksariyati mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi, bir qismi xristian va musulmon. Şahar axoliyey 37%. Yirik şaharlari: Fritaun, Kenema, Makeni, Kondu, Bo.
Tarixi. S.L. hududida odam paleolit davridan yaşay boşlagan. 2 ming yil avval temirdan mehnat qurollari yasalganligi ma'lum. 7—8-a.larda bu yerda limba yoki bulom elatlarini şim. dan kelgan mande, koranko va b. xalqlar sohilga surib yuborgan. 15-a. örtalarida qaror topgan qabilauruğçilik an'analari 20- a. boşlarigaça davom etgan.
Yevropaliklardan birinçi bölib bu hududga 1462 y. portugaliyaliklar yetib kelib, unga SyerraLeone (Şerlar toği) nomini berdi. 16-a.da ingliz qul savdogarlari kelib, 1662 y. dastlabki qal'ani qurdilar. 18-a.da qul savdosi rasman taqiqlangaç, inglizlar tomonidan ozod qilingan bir neça yuz qul «erkinlar şahri» — Fritaun manzilgohiga asos soldilar. 1808 y. Fritaun va uning atrofidagi yerlar, keyinçalik butun mamlakat Angliya mustamlakasiga aylandi. 1898 y. mahalliy xalq mustamlakaçilarga qarşi katta qözğolon kötardi. Angliya hukumati yuborgan armiya qözğolonçilardan 2 ming kişini qirib, 100 ga yaqin qişloqni yöq qilib yubordi, 98 qabila boşliğini otib taşladi. 1-jahon uruşidan söng mahalliy işçilar kasaba uyuşmalarini tuza boşladilar. 2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik kuraşi kuçaydi. Siyosiy partiyalar tuzildi. 1955 y. davomida bölib ötgan ğalayonlar natijasida Angliya hukumati biroz yon bosişga majbur böldi. 1961Y 27. apr.da S.L. Britaniya Hamdöstligi doirasida mustaqillikka erişdi. S.L. hukumati barça mamlakatlar bilan döstona munosabatlarni rivojlantiriş, irqiy kamsitişga qarşi kuraş, Afrika qit'asidagi mojarolarni tinç yöl bilan hal etiş tarafdori ekanini bild'irdi. S.L. — 1961 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 27 apr. — Mustaqillik kuni (1961). ÖzR suverenitetini 1991 y. 21 dek.da tan olgan.
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Umumxalq kongressi, 1960 y. tuzilgan; Xalqdemokratik partiyasi, 1991 y. taşkil etilgan; Birlaşgan inqilobiy front, 1991 y. qözğolonçi guruh sifatida tuzilgan, 1999 y. partiyaga aylantirilgan; Milliy birlik partiyasi, 1995 y. asos solingan; Tinçlik va birlik partiyasi, 2002 y. taşkil etilgan. S.L. Mehnat kongressi, 1966 y. asos solingan.
Xujaligi. S.L. — konçilik sanoati bir munça rivojlangan agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda qişloq xöjaligi. ning uluşi 52%, sanoatning uluşi 16%, xizmat körsatiş sohasining uluşi 32%.
Qişloq xöjaligi mamlakatning oziqovqatga bölgan ehtiyojini qondirmaydi. Mamlakat yer fondi 7,2 mln. gektar, şundan 4 mln. gektari dehqonçilik uçun yarokli, ammo 0,8 mln. gektar yerdan foydalaniladi, 2,2 mln. gektar yer yaylov. Sohil yaqinidagi mangrozor botqoqliklar özlaştirilib, şoli ekila boşladi. Eksport uçun palma yonğoği, kofe, kakao, yer yonğoq, zanjabil, sitrus mevalar, içki ehtiyoj uçun şoli, maniok, makkajöxori, tariq, oq jöxori, batat, şakar qamiş, tamaki yetiştiriladi. Çorvaçilik sust rivojlangan, qoramol, qöy, eçki, çöçqa boqiladi. Baliq ovlaş va parrandaçilik rivojlangan.
Sanoati. Konlarda olmos, temir rudasi, boksit, rutil, oltin qazib olinadi. Işlab çiqariş. sanoati mustaqillik yillarida taşkil etildi. Neft va qişloq xöjaligi. xom aşyosini qayta işlaydigan, quriliş materiallari, poyabzal işlab çiqaradigan korxonalar, tamaki f-kasi va pivo z-di, kimyo, metallsozlik sanoati korxonalari, avtomobillarni ta'mirlaş ustaxonalari bor. Yiliga örtaça 237 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. T.y. uzunligi 84 km, avtomobil yöllari — 11,7 ming km. Asosiy dengiz porti — Fritaun, xapqaro aeroporti — Lungi. SL. çetga olmos, boksit, kakao, kofe doni, palma yonğoği mağzi çiqaradi; çetdan maşina va uskuna, kimyo va oziqovqat mahsulotlari keltiradi. AQŞ, Nigeriya, Yaponiya, Yevropa Ittifoqi mamlakatlari bilan savdo qiladi. Pul birligi — leone.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. Mustaqillik e'lon qilinganidan keyin 6 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy ta'lim joriy etildi. Davlatga qaraşli maktablar bilan bir qatorda xususiy maktablar ham bor. Boşlanğiç maktab 7 y.lik. Fritaun va uning atrofida darslar ingliz tilida, viloyatlarda köp tarqalgan mahalliy tillardan birida olib boriladi. Boşlanğiç maktabni tugatgan bolalar örta maktabda yoki hunartexnika öquv yurtida öqişni davom ettirişlari mumkin. Örta maktablar 7 y.lik umumiy ta'lim maktablari va 3—4 y.lik zamonaviy örta maktablardan iborat. Hunartexnika ta'limi boşlanğiç va zamonaviy örta maktab negizida olib boriladi; ularda öqiş muddati 1—3 y. Fritaun va Kenemadagi texnika intlari maxsus örta ma'lumot beradi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari ped. bilim yurtlarida, örta maktab öqituvçilari ped. kollejlarida tayyorlanadi. Fritaundagi S.L. universiteta (1967)ni tugatgan mutaxassislar töliq örta maktab va ped. kollejlarida dars berişi mumkin. Mazkur un-t mamlakatdagi ilmiy faoliyatni muvofik^laştiruvçi markaz vazifasini ham bajaradi. Bundan taşqari Dengiz biol.si va okeanşunoslik in-ti (1966), FuraBey kolleji huzurida Afrikani örganiş inti, San'at, adabiyot va tarixni örganiş bilan şuğullanuvçi S.L. jamiyati (1918), geol. xizmati (1918) bor. FuraBey kolleji kutubxonasi (1827), J. Tomas kutubxonasi, turli viloyat va şaharlarda kutubxonalar, Fritaunda Milliy muzey mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi, telekörsatuvi. Asosiy gaz.lari: «Deyli meyl» («Kundalik poçta», ğukumatga qaraşli ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1931 y.dan), «Vi yun» («Suhbatdoş», ingliz tilida xdftasiga 2 marta çiqadigan gaz., 1963 y.dan), «Kronikl» («Xronika», ingliz tilida çiqadigan haftalik gaz., 1983 y.dan), «Progress» («Taraqqiyot», ingliz tilida çiqadigan haftalik gaz.), «For pipl» («Xalq uçun», ingliz tilida çiqadigan haftalik gaz., 1983 y.dan). S.L. axborot agentligi (SLENA) milliy axborot agentligi, 1980 y. taşkil etilgan. S.L. radioeşittiriş xizmati, qukumat mahkamasi, 1934 y. tuzilgan. S.L. radioeşittiriş xizmati qaramoğida 1963 y. telekörsatuvga asos solingan.
Abadiyoti ingliz tilida 20-a. örtalarida yuzaga kelgan. Xalq oğzaki ijodiyoti unga samarali ta'sir ötkazgan. Maşxur adiblari — R. S. Ismon, A. Nikol, U. Konton. R. Koulning öz xayotidan yozgan «Kossoulik bolakay» qissasi dastlabki nasriy asarlardan b>'ldi. 50—60y.larda novella, roman, dramalar, yangiça şe'riy uslublar paydo böldi. M. Sinaning «Şinavanda serjant» hajviy xikoyasi, N. Faylning davlat madhiyasi matni, «Boşpanasiz yigit» xikoyasi, F. Garti va b.ning hikoya, roman va şe'riy töplamlari naşr etildi. Kontonning «Afrikalik yigit» romanida ijtimoiy va axloqiy muammolar, irqiy özaro munosabat masalasi kötarib çiqilgan. Ismonning «Mehribon ota» pyesasi milliy masalaga bağişlangan.
Me'morligi va tasviriy san'ati. S.L. qişloklari odatda tepaliklarga qurilgan. Aksariyat turar joylarning devori loydan yoki töqima novdalardan tiklanib, rang-barang rasmlar solinadi, konussimon tomi poxol bilan yopiladi. Tarhi töğri burçakli, tomi palma bargi bilan yopilgan sinçli kulbalar ham uçraydi. 15—17-a.larda portugallar kurgan bir neça qörğon saqlanib qolgan. 18-a. oxirlarida paydo bölgan Fritaun, Makeni, Lunsar ş. larining qiyofasi qişloqlardan deyarli farq qilmaydi. Faqat Fritaunda ingliz viktorian me'morligi va zamonaviy ruxdagi binolar bor.
S.L. hududida yumşoq toş (steatit) dan yasalgan haykalçalar (ibodat qilayotgan kişi, ot va fil ustidagi çavandoz, jonivorlar qiyofalari), yoğoç niqoblar, fil suyagi bilan bezatilgan buyumlar topilgan. 20-a.ning 2-yarmida çet ellarda öqib kelgan rassomlar ijodida dastgoh san'ati vujudga keldi: M. BerniNikol mahobatli pannolar, S. LeyberBleyk realistik portretlar yaratişdi. Ganada ta'lim olgan haykaltaroş P.M.Karelo şu mamlakat badiiy maktabi an'analarini qabul etib, xalq san'ati ruhida asarlar yaratdi. Badiiy hunarmandçilikda fil suyagi öymakorligi, badiiy töquvçilik, kulolçilik, yoğoçsozlik rivojlangan.
Musiqasi. Mehnat jarayonlari, hayotiy voqealar qöşiqsiz ötmaydi. Sevgi, mehnat, marosim, munojot qöşiklari keng tarqalgan. Teatrlaştirilgan raqs tomoşalariga jör böladigan qöşiqlar alohida turkumni taşkil etadi. Çolğu asboblari — kangbay deb ataluvçi 1 membranali, sangbay deb ataluvçi konussimon, xutamba deb ataluvçi qum soat şaklidagi barabanlar, fil tişidan yasalgan truba, yoğoç nay, banjo, ksilofonni eslatuvçi balanja va b. Sayoq baxşi — griotlar qahramonlik, muhabbat, hajviy qöşik^parni ijro etib, xalq san'atini tarğib qiladi. 20-a. boşlarida voyaga yetgan professional kompozitorlar orasida S. KolrijTeylor ijodi («Gayavata» oratoriyasi, «Afsonaviy balladalar» va b.) aloxida örin oladi.
Teatri. S.L.da zamonaviy teatrning rivojlanişi xalqning öziga xos madaniyati qaror topişi va mamlakatdagi an'anaviy san'atning tiklanişi bilan boğliq. Mustamlakaçilik yillarida köpgina ingliz havaskorlik drama va musiqali drama jamoalari U. Şekspir, S. Moem, J. Jilbert pyesalarini sahnalaştirgan. 2-jahon uruşidan keyin maktab va liniy missiyalar qoşida afrikaliklarning havaskorlik jamoalari tuzila boşladi. 1958 y. dramaturg, rej. va aktyor D. Akar «SyerraLeone aktyorlari» truppasini taşkil etdi va özining «Aks sadosiz vodiy» va «Tamba nidosi» pyesasini sahnaga qöydi. Mustaqillikka erişgaç, havaskor jamoalar köpaydi. R.S. Ismonning «Mehribon ota», «Yangi vatanparvarlar», A. Kargboning «Jiyanining kamzuli», O. Masonning «Otasining irodasi» pyesalari tomoşabinlarga körsatildi. Komediya janri rivojlandi. FuraBey kolleji qoşidagi tajriba studiyalari dramaturg, rej. va aktyorlarni tayyorlaydi. Havaskorlik jamoalarini birlaştiruvçi Milliy teatr uyuşmasi taşkil etilgan. Fritaundagi teatrkonsert zali mamlakat teatr hayotining asosiy markazlaridan biridir.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЬЕРРА-ЛЕОНЕ (Sierra Leone), Сьерра Леоне Республикаси (Republic of Sierra Leone) — Африканинг ғарбида, Атлантика океани соҳилида жойлашган давлат. Майд. 72,3 минг км2. Аҳолиси 5,6 млн. киши (2002). Пойтахти — Фритаун ш. Маъмурий жиҳатдан 3 вилоят (province)ra ва Ғарбий вилоятга бўлинади.
Давлат тузуми. С.Л. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1991 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи — президент (1996 й.дан Ахмад Тежан Кабба). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий мажлис (парламент), ижрочи ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Океан соҳилларининг аксари қисми паст, ясси, қумли. Ҳудуднинг кўп қисмини ЛеонЛиберия қирлари (энг баланд жойи — 1948 м) эгаллайди, бу қирларда темир, титан рудалари, олмос, мамлакат ғарбида боксит конлари бор. Иқлими экваториал муссонли иқлим. Май ойидан сент.гача ёғингарчилик, окт. дан майгача қуруқ мавсум. Энг салқин ой — авг.да ўртача тра соҳилда 24°, энг иссиқ ой — апр.да 27°, мамлакат ички қудудида 21—24°. Йиллик ёғин тоғларда 4000 мм дан ортиқ, мамлакат ички ҳудудида 2000—2500 мм. Дарёлари серсув, серостона. Асосий дарёлари: Каба, Рокел, Жонг, Сева, Моа. Тупроғи қизилсариқ ферралит, соҳилда ботқоқли ва аллювиал, мангрозорларда шўр тупроқ. Мамлакат ҳудудининг ярмига яқини, шим.да асосан саванна, жан.да бутазорлардан иборат. Ҳудудининг 5% га яқинини эгаллаган тизмалари ва тепаликларнинг нам шарқий ёнбағирлари доим яшил ва аралаш ўрмонлар билан банд. Ҳайвонот дунёси шафқатсиз қириб юборилган бўлсада, айрим жойларда маймун (шимпанзе, бабуин, макаки ва б.), кийик, зебра, сиртлон, қоплон, ўрмон ичкарисида фил, бегемот, буйволларнинг митта турлари, дареларда тимсохлар сақланиб қолган. Қуш ва ҳашарот, соҳил яқинидаги сувларда балиқ кўп. ЛомаМаунтинс, МамунтаМайоза ўрмон қўриқхоналари ташкил қилинган.
Аҳолиси 2 асосий этник гуруҳ: ғарбий атлантика ва манде тил оилаларига бўлинган халқдардан иборат. Расмий тил — инглиз тили; крио, манде ва темне тиллари ҳам тарқалган. Аҳолининг аксарияти маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади, бир қисми христиан ва мусулмон. Шаҳар ахолией 37%. Йирик шаҳарлари: Фритаун, Кенема, Макени, Конду, Бо.
Тарихи. С.Л. ҳудудида одам палеолит давридан яшай бошлаган. 2 минг йил аввал темирдан меҳнат қуроллари ясалганлиги маълум. 7—8-а.ларда бу ерда лимба ёки булом элатларини шим. дан келган манде, коранко ва б. халқлар соҳилга суриб юборган. 15-а. ўрталарида қарор топган қабилауруғчилик анъаналари 20- а. бошларигача давом этган.
Европаликлардан биринчи бўлиб бу ҳудудга 1462 й. португалияликлар етиб келиб, унга СьерраЛеоне (Шерлар тоғи) номини берди. 16-а.да инглиз қул савдогарлари келиб, 1662 й. дастлабки қалъани қурдилар. 18-а.да қул савдоси расман тақиқлангач, инглизлар томонидан озод қилинган бир неча юз қул «эркинлар шаҳри» — Фритаун манзилгоҳига асос солдилар. 1808 й. Фритаун ва унинг атрофидаги ерлар, кейинчалик бутун мамлакат Англия мустамлакасига айланди. 1898 й. маҳаллий халқ мустамлакачиларга қарши катта қўзғолон кўтарди. Англия ҳукумати юборган армия қўзғолончилардан 2 минг кишини қириб, 100 га яқин қишлоқни йўқ қилиб юборди, 98 қабила бошлиғини отиб ташлади. 1-жаҳон урушидан сўнг маҳаллий ишчилар касаба уюшмаларини туза бошладилар. 2-жаҳон урушидан кейин миллий озодлик кураши кучайди. Сиёсий партиялар тузилди. 1955 й. давомида бўлиб ўтган ғалаёнлар натижасида Англия ҳукумати бироз ён босишга мажбур бўлди. 1961Й 27. апр.да С.Л. Британия Ҳамдўстлиги доирасида мустақилликка эришди. С.Л. ҳукумати барча мамлакатлар билан дўстона муносабатларни ривожлантириш, ирқий камситишга қарши кураш, Африка қитъасидаги можароларни тинч йўл билан ҳал этиш тарафдори эканини билд’ирди. С.Л. — 1961 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 27 апр. — Мустақиллик куни (1961). ЎзР суверенитетини 1991 й. 21 дек.да тан олган.
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Умумхалқ конгресси, 1960 й. тузилган; Халқдемократик партияси, 1991 й. ташкил этилган; Бирлашган инқилобий фронт, 1991 й. қўзғолончи гуруҳ сифатида тузилган, 1999 й. партияга айлантирилган; Миллий бирлик партияси, 1995 й. асос солинган; Тинчлик ва бирлик партияси, 2002 й. ташкил этилган. С.Л. Меҳнат конгресси, 1966 й. асос солинган.
Хужалиги. С.Л. — кончилик саноати бир мунча ривожланган аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қишлоқ хўжалиги. нинг улуши 52%, саноатнинг улуши 16%, хизмат кўрсатиш соҳасининг улуши 32%.
Қишлоқ хўжалиги мамлакатнинг озиқовқатга бўлган эҳтиёжини қондирмайди. Мамлакат ер фонди 7,2 млн. гектар, шундан 4 млн. гектари деҳқончилик учун ярокли, аммо 0,8 млн. гектар ердан фойдаланилади, 2,2 млн. гектар ер яйлов. Соҳил яқинидаги мангрозор ботқоқликлар ўзлаштирилиб, шоли экила бошлади. Экспорт учун пальма ёнғоғи, кофе, какао, ер ёнғоқ, занжабил, цитрус мевалар, ички эҳтиёж учун шоли, маниок, маккажўхори, тариқ, оқ жўхори, батат, шакар қамиш, тамаки етиштирилади. Чорвачилик суст ривожланган, қорамол, қўй, эчки, чўчқа боқилади. Балиқ овлаш ва паррандачилик ривожланган.
Саноати. Конларда олмос, темир рудаси, боксит, рутил, олтин қазиб олинади. Ишлаб чиқариш. саноати мустақиллик йилларида ташкил этилди. Нефть ва қишлоқ хўжалиги. хом ашёсини қайта ишлайдиган, қурилиш материаллари, пойабзал ишлаб чиқарадиган корхоналар, тамаки ф-каси ва пиво з-ди, кимё, металлсозлик саноати корхоналари, автомобилларни таъмирлаш устахоналари бор. Йилига ўртача 237 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Т.й. узунлиги 84 км, автомобиль йўллари — 11,7 минг км. Асосий денгиз порти — Фритаун, хапқаро аэропорти — Лунги. СЛ. четга олмос, боксит, какао, кофе дони, пальма ёнғоғи мағзи чиқаради; четдан машина ва ускуна, кимё ва озиқовқат маҳсулотлари келтиради. АҚШ, Нигерия, Япония, Европа Иттифоқи мамлакатлари билан савдо қилади. Пул бирлиги — леоне.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Мустақиллик эълон қилинганидан кейин 6 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий таълим жорий этилди. Давлатга қарашли мактаблар билан бир қаторда хусусий мактаблар ҳам бор. Бошланғич мактаб 7 й.лик. Фритаун ва унинг атрофида дарслар инглиз тилида, вилоятларда кўп тарқалган маҳаллий тиллардан бирида олиб борилади. Бошланғич мактабни тугатган болалар ўрта мактабда ёки ҳунартехника ўқув юртида ўқишни давом эттиришлари мумкин. Ўрта мактаблар 7 й.лик умумий таълим мактаблари ва 3—4 й.лик замонавий ўрта мактаблардан иборат. Ҳунартехника таълими бошланғич ва замонавий ўрта мактаб негизида олиб борилади; уларда ўқиш муддати 1—3 й. Фритаун ва Кенемадаги техника интлари махсус ўрта маълумот беради. Бошланғич мактаб ўқитувчилари пед. билим юртларида, ўрта мактаб ўқитувчилари пед. коллежларида тайёрланади. Фритаундаги С.Л. университета (1967)ни тугатган мутахассислар тўлиқ ўрта мактаб ва пед. коллежларида дарс бериши мумкин. Мазкур ун-т мамлакатдаги илмий фаолиятни мувофик^лаштирувчи марказ вазифасини ҳам бажаради. Бундан ташқари Денгиз биол.си ва океаншунослик ин-ти (1966), ФураБей коллежи ҳузурида Африкани ўрганиш инти, Санъат, адабиёт ва тарихни ўрганиш билан шуғулланувчи С.Л. жамияти (1918), геол. хизмати (1918) бор. ФураБей коллежи кутубхонаси (1827), Ж. Томас кутубхонаси, турли вилоят ва шаҳарларда кутубхоналар, Фритаунда Миллий музей мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши, телекўрсатуви. Асосий газ.лари: «Дейли мейл» («Кундалик почта», ғукуматга қарашли инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1931 й.дан), «Ви юн» («Суҳбатдош», инглиз тилида хдфтасига 2 марта чиқадиган газ., 1963 й.дан), «Кроникл» («Хроника», инглиз тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1983 й.дан), «Прогресс» («Тараққиёт», инглиз тилида чиқадиган ҳафталик газ.), «Фор пипл» («Халқ учун», инглиз тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1983 й.дан). С.Л. ахборот агентлиги (СЛЕНА) миллий ахборот агентлиги, 1980 й. ташкил этилган. С.Л. радиоэшиттириш хизмати, қукумат маҳкамаси, 1934 й. тузилган. С.Л. радиоэшиттириш хизмати қарамоғида 1963 й. телекўрсатувга асос солинган.
Абадиёти инглиз тилида 20-а. ўрталарида юзага келган. Халқ оғзаки ижодиёти унга самарали таъсир ўтказган. Машхур адиблари — Р. С. Исмон, А. Никол, У. Контон. Р. Коулнинг ўз хаётидан ёзган «Коссоулик болакай» қиссаси дастлабки насрий асарлардан б>’лди. 50—60й.ларда новелла, роман, драмалар, янгича шеърий услублар пайдо бўлди. М. Синанинг «Шинаванда сержант» ҳажвий хикояси, Н. Файлнинг давлат мадҳияси матни, «Бошпанасиз йигит» хикояси, Ф. Гарти ва б.нинг ҳикоя, роман ва шеърий тўпламлари нашр этилди. Контоннинг «Африкалик йигит» романида ижтимоий ва ахлоқий муаммолар, ирқий ўзаро муносабат масаласи кўтариб чиқилган. Исмоннинг «Меҳрибон ота» пьесаси миллий масалага бағишланган.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. С.Л. қишлоклари одатда тепаликларга қурилган. Аксарият турар жойларнинг девори лойдан ёки тўқима новдалардан тикланиб, ранг-баранг расмлар солинади, конуссимон томи похол билан ёпилади. Тарҳи тўғри бурчакли, томи пальма барги билан ёпилган синчли кулбалар ҳам учрайди. 15—17-а.ларда португаллар курган бир неча қўрғон сақланиб қолган. 18-а. охирларида пайдо бўлган Фритаун, Макени, Лунсар ш. ларининг қиёфаси қишлоқлардан деярли фарқ қилмайди. Фақат Фритаунда инглиз викториан меъморлиги ва замонавий рухдаги бинолар бор.
С.Л. ҳудудида юмшоқ тош (стеатит) дан ясалган ҳайкалчалар (ибодат қилаётган киши, от ва фил устидаги чавандоз, жониворлар қиёфалари), ёғоч ниқоблар, фил суяги билан безатилган буюмлар топилган. 20-а.нинг 2-ярмида чет элларда ўқиб келган рассомлар ижодида дастгоҳ санъати вужудга келди: М. БерниНикол маҳобатли паннолар, Ц. ЛейберБлейк реалистик портретлар яратишди. Ганада таълим олган ҳайкалтарош П.М.Карело шу мамлакат бадиий мактаби анъаналарини қабул этиб, халқ санъати руҳида асарлар яратди. Бадиий ҳунармандчиликда фил суяги ўймакорлиги, бадиий тўқувчилик, кулолчилик, ёғочсозлик ривожланган.
Мусиқаси. Меҳнат жараёнлари, ҳаётий воқеалар қўшиқсиз ўтмайди. Севги, меҳнат, маросим, муножот қўшиклари кенг тарқалган. Театрлаштирилган рақс томошаларига жўр бўладиган қўшиқлар алоҳида туркумни ташкил этади. Чолғу асбоблари — кангбай деб аталувчи 1 мембранали, сангбай деб аталувчи конуссимон, хутамба деб аталувчи қум соат шаклидаги барабанлар, фил тишидан ясалган труба, ёғоч най, банжо, ксилофонни эслатувчи баланжа ва б. Саёқ бахши — гриотлар қаҳрамонлик, муҳаббат, ҳажвий қўшик^парни ижро этиб, халқ санъатини тарғиб қилади. 20-а. бошларида вояга етган профессионал композиторлар орасида С. КолрижТейлор ижоди («Гайавата» ораторияси, «Афсонавий балладалар» ва б.) алохида ўрин олади.
Театри. С.Л.да замонавий театрнинг ривожланиши халқнинг ўзига хос маданияти қарор топиши ва мамлакатдаги анъанавий санъатнинг тикланиши билан боғлиқ. Мустамлакачилик йилларида кўпгина инглиз ҳаваскорлик драма ва мусиқали драма жамоалари У. Шекспир, С. Моэм, Ж. Жильберт пьесаларини саҳналаштирган. 2-жаҳон урушидан кейин мактаб ва линий миссиялар қошида африкаликларнинг ҳаваскорлик жамоалари тузила бошлади. 1958 й. драматург, реж. ва актёр Д. Акар «СьерраЛеоне актёрлари» труппасини ташкил этди ва ўзининг «Акс садосиз водий» ва «Тамба нидоси» пьесасини саҳнага қўйди. Мустақилликка эришгач, ҳаваскор жамоалар кўпайди. Р.С. Исмоннинг «Меҳрибон ота», «Янги ватанпарварлар», А. Каргбонинг «Жиянининг камзули», О. Масоннинг «Отасининг иродаси» пьесалари томошабинларга кўрсатилди. Комедия жанри ривожланди. ФураБей коллежи қошидаги тажриба студиялари драматург, реж. ва актёрларни тайёрлайди. Ҳаваскорлик жамоаларини бирлаштирувчи Миллий театр уюшмаси ташкил этилган. Фритаундаги театрконцерт зали мамлакат театр ҳаётининг асосий марказларидан биридир.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.