Syuan Szan

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 817-b. — ziyouz.com

Syuan Szan (taxm. 600664) xitoylik sayyoh, Budda dini rohibi. 627 y. Çanganda hindistonlik buddist olim Pömidölo bilan tanişib, uning ta'sirida Hindistonga borişga axd qiladi. Tan davlati hududidan boşlangan (629) S.S.ning safari Turk xoqonligi ta'siri ostidagi yöllardan ötgan. Xesi yölagi (koridori), Iverğul (hoz. Qumul, xitoyça Xami) orqali Turfonga kelgan. Bu yerda u Turfon (Gaoçan) davlati xukmdori xuzurida bölgan. S.S. Qoraşar, Kuçar, Aqsu, Muzrat dovoni, Issiqköl, Taroz (Suye), Çoç, Samarqand, Buxoro, Temir darvoza (Temenguan), Afğonistonning şim. viloyatlari, Hindukuş toğlari orqali Hindistonga borgan (630). U yerda barça buddizm madaniyati markazla rini, maşhur ibodatxonalarni ziyorat qiladi. Hindistonning şim. şarqidagi Nalanda (Nalanto) ibodatxonasida 5 y. tahsil oladi. 640 y. bu yerda 18 mamlakatdan kelgan vakillar iştirokida ötkazilgan katta xalqaro anjumanda ma'ruza qilib yirik buddaviy rohiblar qatoridan joy oladi. S. S. köp noyob kitoblarni olib 645 y. Çanganga qaytib keladi. Tan hukmdori Li Şimin (627—650 y.larda Tayzung nomi bilan taxtni boşqargan) uni Loyangdagi saroyiga taklif qilib, Markaziy Osiyodagi mamlakatlar, xalqlar, iqtisodiy ahvol va harbiy kuçlar haqida suhbatlaşgan hamda bu haqda batafsil yozma ma'lumot berişni topşirgan. Bu davrda Tan sulolasi Turk xoqonligiga qarşi kuraş olib borayotgani tufayli bunday ma'lumotlar nihoyatda zarur edi.

S.S.ning yöl xotiralari asosida yozgan «Da Tang siyuji» («Buyuk Tang sayohatnomasi») asari Markaziy Osiyo xalqlari tarixini örganişda muhim manbadir. S. S. bundan taşqari özi bilan Hindistondan keltirgan kitoblarni xitoy tiliga tarjima qiliş bilan şuğullangan. Ma'lumotlarga köra, u jami 1335 bobdan iborat bölgan 74 ta asarni tarjima qilgan. S.S. Çang'andagi «Yuyxua şi» ibodatxonasida vafot etgan.

Abdulahad Xöjayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

СЮАНЬ ЦЗАН (тахм. 600664) хитойлик сайёҳ, Будда дини роҳиби. 627 й. Чангьанда ҳиндистонлик буддист олим Пўмидўло билан танишиб, унинг таъсирида Ҳиндистонга боришга ахд қилади. Тан давлати ҳудудидан бошланган (629) С.Ц.нинг сафари Турк хоқонлиги таъсири остидаги йўллардан ўтган. Хэси йўлаги (коридори), Иверғул (ҳоз. Қумул, хитойча Хами) орқали Турфонга келган. Бу ерда у Турфон (Гаочан) давлати хукмдори хузурида бўлган. С.Ц. Қорашар, Кучар, Ақсу, Музрат довони, Иссиқкўл, Тароз (Суйе), Чоч, Самарқанд, Бухоро, Темир дарвоза (Тэмэнгуан), Афғонистоннинг шим. вилоятлари, Ҳиндукуш тоғлари орқали Ҳиндистонга борган (630). У ерда барча буддизм маданияти марказла рини, машҳур ибодатхоналарни зиёрат қилади. Ҳиндистоннинг шим. шарқидаги Наланда (Наланто) ибодатхонасида 5 й. таҳсил олади. 640 й. бу ерда 18 мамлакатдан келган вакиллар иштирокида ўтказилган катта халқаро анжуманда маъруза қилиб йирик буддавий роҳиблар қаторидан жой олади. С. Ц. кўп ноёб китобларни олиб 645 й. Чангьанга қайтиб келади. Тан ҳукмдори Ли Шимин (627—650 й.ларда Тайзунг номи билан тахтни бошқарган) уни Лоянгдаги саройига таклиф қилиб, Марказий Осиёдаги мамлакатлар, халқлар, иқтисодий аҳвол ва ҳарбий кучлар ҳақида суҳбатлашган ҳамда бу ҳақда батафсил ёзма маълумот беришни топширган. Бу даврда Тан сулоласи Турк хоқонлигига қарши кураш олиб бораётгани туфайли бундай маълумотлар ниҳоятда зарур эди.

С.Ц.нинг йўл хотиралари асосида ёзган «Да Танг сиюжи» («Буюк Танг саёҳатномаси») асари Марказий Осиё халқлари тарихини ўрганишда муҳим манбадир. С. Ц. бундан ташқари ўзи билан Ҳиндистондан келтирган китобларни хитой тилига таржима қилиш билан шуғулланган. Маълумотларга кўра, у жами 1335 бобдан иборат бўлган 74 та асарни таржима қилган. С.Ц. Чангъандаги «Юйхуа ши» ибодатхонасида вафот этган.

Абдулаҳад Хўжаев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.