Syujet
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 817–818-b. — ziyouz.com
Syujet (frans. — predmet, mazmun, narsa) — badiiy asar mazmunini taşkil etadigan, birbiri bilan özaro boğliqlikda keçadigan, qahramonlar örtasidagi aloqalardan tarkib topgan voqealar tizimi. Barça epik, dramatik va liroepik turdagi badiiy asarlarda S. mavjud böladi. ğar bir adabiy turda S. öziga xos xarakterna ega. Köpgina lirik asarlarda közga yaqqol taşlanib turadigan S. tizimi yöq. Ulardagi histuyğu, öykeçinmalar rivoji qaysidir ma'noda lirik asar Sini taşkil etadi. Ayrim adabiyotşunoslar syujetlilik umuman lirik turga xos xususiyat emas, deb hisoblaydi. Çunki lirik asarda voqealar tizimi bölmasligi ham mumkin. Ayni çoqda, S faqat voqealar tizimidan ham iborat emas.
Badiiy asarda tasvirlangan voqealar tizimining özaro munosabatiga köra S asosan xronikal (voqeaband) va konsentrik (voqeaband bölmagan) turlarga bölinadi. Xronikal S. da voqealar orasidagi vaqt munosabati yetakçilik qiladi (mas, D. D. Defonnnt «Robinzon Kruzo», Servantesniş «Don Kixot», Oybeknit «Navoiy», P. KpduĞ>ovning «Yulduzli tunlar» asarlari). Konsentrik S.da esa asarda tasvirlangan voqealar orasidagi sabab — natija muhim ahamiyat kasb etadi (mas, Puşki«ning «Yevgeniy Onegin», O. Yoqubovning «Muqaddas», «Uluğbek xazinasi» asarlari). Ammo badiiy asarlarda yuqoridagi S.larning har ikki turi uyğunligidan tarkib topgan şakli köproq uçraydi (mas, Abdulla Qodiriyşng «Ötgan kunlar», Çölponning «Keça va kunduz» asarlari).
Badiiy asar Si tasvirlanayotgan voqelik va asarda iştirok etadigan qahramonlar masalasiga bevosita boğliq. Çunki S. asosidagi voqelikda qahramonlar harakat qiladi va, eng muximi, haqiqiy badiiy asarlarda avvalo qahramonlar öz dardidunyosi bilan namoyon böladi. F.M. Dostoyevskiyning «Jinoyat va jazo» romanida Raskolnikov, A. Qaxdorning «Sarob» romanida Saidiy, Toğay Murodnit «Otamdan qolgan dalalar» romanida Dehqonqul obrazlari atrofida voqealar san'atkorona tarzda uyuştirilgan.
Badiiy asar S. i ekspozitsiya, tugun, voqea rivoji, kulminatsiya, yeçim singari bir kdgor unsurlardan tarkib topadi. Mas, Abdulla Qodiriyning «Mehrobdan çayon» romanidagi Xudoyorxon bilan Anvarning töqnaşuvi epizodi asarning kulminatsion nuktasi sanaladi. Söngra voqealar yeçimi keladi. Badiiy asarda S. unsurlari ba'zan turliça xajm va turliça tartibda kelişi mumkin. Şuningdek, ayrim asarlarda ekspozitsiya yoki yeçim singari S. unsurlari bölmasligi ğam mumkin. Bu aslo kamçilik emas, aksinça, öquvçini badiiy tafakkurga çorlaydi, tasavvurini kengaytiradi. Ba'zi adabiyotşunoslar prolog (mukaddima) va epilog (xotima)larni xam S. elementa sifatida körsatadilar (A Qodiriy romanlarida bu unsurlar mavjud). S. kompozitsiya, konflikt, fabula kabi adabiy tuşunçalar bilan ham mustahkam boğlangan.
Ad.: Izzat Sulton , Adabiyot nazariyasi, T., 1979; Quronov D., Adabiyotşunoslikka kiriş, Andijon, 2002.
Bahodir Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
СЮЖЕТ (франц. — предмет, мазмун, нарса) — бадиий асар мазмунини ташкил этадиган, бирбири билан ўзаро боғлиқликда кечадиган, қаҳрамонлар ўртасидаги алоқалардан таркиб топган воқеалар тизими. Барча эпик, драматик ва лироэпик турдаги бадиий асарларда С. мавжуд бўлади. ғар бир адабий турда С. ўзига хос характерна эга. Кўпгина лирик асарларда кўзга яққол ташланиб турадиган С. тизими йўқ. Улардаги ҳистуйғу, ўйкечинмалар ривожи қайсидир маънода лирик асар Сини ташкил этади. Айрим адабиётшунослар сюжетлилик умуман лирик турга хос хусусият эмас, деб ҳисоблайди. Чунки лирик асарда воқеалар тизими бўлмаслиги ҳам мумкин. Айни чоқда, С фақат воқеалар тизимидан ҳам иборат эмас.
Бадиий асарда тасвирланган воқеалар тизимининг ўзаро муносабатига кўра С асосан хроникал (воқеабанд) ва концентрик (воқеабанд бўлмаган) турларга бўлинади. Хроникал С. да воқеалар орасидаги вақт муносабати етакчилик қилади (мас, Д. Д. Дефонннт «Робинзон Крузо», Сервантесниш «Дон Кихот», Ойбекнит «Навоий», П. KpduҒ>овнинг «Юлдузли тунлар» асарлари). Концентрик С.да эса асарда тасвирланган воқеалар орасидаги сабаб — натижа муҳим аҳамият касб этади (мас, Пушки«нинг «Евгений Онегин», О. Ёқубовнинг «Муқаддас», «Улуғбек хазинаси» асарлари). Аммо бадиий асарларда юқоридаги С.ларнинг ҳар икки тури уйғунлигидан таркиб топган шакли кўпроқ учрайди (мас, Абдулла Қодирийшнг «Ўтган кунлар», Чўлпоннинг «Кеча ва кундуз» асарлари).
Бадиий асар Си тасвирланаётган воқелик ва асарда иштирок этадиган қаҳрамонлар масаласига бевосита боғлиқ. Чунки С. асосидаги воқеликда қаҳрамонлар ҳаракат қилади ва, энг мухими, ҳақиқий бадиий асарларда аввало қаҳрамонлар ўз дардидунёси билан намоён бўлади. Ф.М. Достоевскийнинг «Жиноят ва жазо» романида Раскольников, А. Қахдорнинг «Сароб» романида Саидий, Тоғай Муроднит «Отамдан қолган далалар» романида Деҳқонқул образлари атрофида воқеалар санъаткорона тарзда уюштирилган.
Бадиий асар С. и экспозиция, тугун, воқеа ривожи, кульминация, ечим сингари бир кдгор унсурлардан таркиб топади. Мас, Абдулла Қодирийнинг «Меҳробдан чаён» романидаги Худоёрхон билан Анварнинг тўқнашуви эпизоди асарнинг кульминацион нуктаси саналади. Сўнгра воқеалар ечими келади. Бадиий асарда С. унсурлари баъзан турлича хажм ва турлича тартибда келиши мумкин. Шунингдек, айрим асарларда экспозиция ёки ечим сингари С. унсурлари бўлмаслиги ғам мумкин. Бу асло камчилик эмас, аксинча, ўқувчини бадиий тафаккурга чорлайди, тасаввурини кенгайтиради. Баъзи адабиётшунослар пролог (мукаддима) ва эпилог (хотима)ларни хам С. элемента сифатида кўрсатадилар (А Қодирий романларида бу унсурлар мавжуд). С. композиция, конфликт, фабула каби адабий тушунчалар билан ҳам мустаҳкам боғланган.
Ад.: Иззат Султон , Адабиёт назарияси, Т., 1979; Қуронов Д., Адабиётшуносликка кириш, Андижон, 2002.
Баҳодир Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.