Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tabariy

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2-b. — ziyouz.com

    Tabariy TABARIY, Abu Ja'far Muhammad ibn Jarir at-Tabariy [839, Tabariston (Eron)ning Amul ş. — 923.16.2, Bağdod] — tarixçi, faqih va filolog. Mahalliy zodagon oilasida tuğilgan. Amul ş.da dastlabki ta'limni olgan. Rayda maşhur muhaddis va faqihlar qölida uz bilimini oşirgan. Söngra Bağdod, Basra, Kufaga borib, zamonasining maşhur ulamolariga şogird tuşgan. 867 y. Misrga borganida yetuk olim sifatida e'tirof etilgan. U Bağdodga qaytgaç, «al-Jaririyya» deb atalgan özining fiqh (huquq) maktabiga asos solgan. Uning tarafdorlari Ibn Xanbal qaraşlarini tanqid qilişgan. Ahmad bin Komil Abu Bakr, Abdulaziz bin Muhammad atTabariy, Abdulloh bin Ahmad al-Farğoniy uning yetuk şogirdlari edi.

    T. fiqh va tarix ilmlarini mukammal egallab, bu ilmlar va Qur'on, hadislar böyiça arab tilida 20 dan ortiq asarlar yozgan. «Kitob ixtilof alfuqaho» («Faqihlarning ixtiloflari haqida kitob») asari turli maktablarga mansub faqihlar dunyoqaraşining taxliliga bağişlangan. sur'oni karim tafsiriga bağişlangan «Tafsir alQur'on» (20 jild, 30 jild qilib naşr etilgan) asari uni musulmon olamiga tanitgan. «Tarix arrusul valmuluk» («Payğambarlar, podşoxlar va xalifalar tarixi», «Tarixi Tabariy» nomi bilan maşhur) asarida kad. Eron podşoxlari, Rim va Vizantiya imperatorlari, xalifalik hududidagi yurtlar (xususan, Xuroson va Movarounnahr)ning 915 y.gaça bölgan tarixi öz ifodasini topgan.

    Asarda Turkiston xalklarining arab bosqinçilariga qarşi kuraşi va qözğolonlar (Buxoro, Vardona, Samarqand va Farğonadagi janglar; Abu Muslim harakati, Muqanna qözğoloni, Rofe ibn Lays qözğoloni va h.k.) ham körsatilgan. «Tarixi Tabariy» asari bizgaça töliq yetib kelmagan. Uning arab tilidagi mavjud matni M.Ya. de Guye (1836—1909) tarafidan Leydenda 15 jild qilib naşr etilgan (1879—1901). Bu asarni Bal'amiy qayta işlab va yangi ma'lumotlar bilan boyitib, fors tiliga tarjima qilgan. Bal'amiy asari («Tabariy — Bal'amiy tarixi» nomi bilan ham maşhur)ni T. Zotenberg fransuz tiliga (1874), Muhammad Yusuf Bayoniy özbek tiliga (1882) tarjima qilişgan.

    «Tarixi Tabariy» V.I. Belyayev tomonidan arabçadan rus tiliga qisqartirilgan qolda tarjima qilingan va Toşkentda naşr etilgan (1987). Özbekiston FA Şarqşunoslik inti fondlarida bu asarning Muhammad Sodiq Koşğariy (18-a.) tomonidan uygur, Bayoniy (19-a.) tomonidan özbek tiliga qilingan tarjimasi saklanadi.

    As: Istoriya atTabari, Izbranniye otrivki (Perevod s arabskogo V.I.Belyayeva), T., 1987.

    Ad.: Materiali po istorii Sredney i Sentralnoy Azii X—XIX vv., T., 1988.

    Qahramon Rajabov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТАБАРИЙ, Абу Жаъфар Муҳаммад ибн Жарир ат-Табарий [839, Табаристон (Эрон)нинг Амул ш. — 923.16.2, Бағдод] — тарихчи, фақиҳ ва филолог. Маҳаллий зодагон оиласида туғилган. Амул ш.да дастлабки таълимни олган. Райда машҳур муҳаддис ва фақиҳлар қўлида уз билимини оширган. Сўнгра Бағдод, Басра, Куфага бориб, замонасининг машҳур уламоларига шогирд тушган. 867 й. Мисрга борганида етук олим сифатида эътироф этилган. У Бағдодга қайтгач, «ал-Жаририййа» деб аталган ўзининг фиқҳ (ҳуқуқ) мактабига асос солган. Унинг тарафдорлари Ибн Ханбал қарашларини танқид қилишган. Аҳмад бин Комил Абу Бакр, Абдулазиз бин Муҳаммад атТабарий, Абдуллоҳ бин Аҳмад ал-Фарғоний унинг етук шогирдлари эди.

    Т. фиқҳ ва тарих илмларини мукаммал эгаллаб, бу илмлар ва Қуръон, ҳадислар бўйича араб тилида 20 дан ортиқ асарлар ёзган. «Китоб ихтилоф алфуқаҳо» («Фақиҳларнинг ихтилофлари ҳақида китоб») асари турли мактабларга мансуб фақиҳлар дунёқарашининг тахлилига бағишланган. Ьцуръони карим тафсирига бағишланган «Тафсир алҚуръон» (20 жилд, 30 жилд қилиб нашр этилган) асари уни мусулмон оламига танитган. «Тарих аррусул валмулук» («Пайғамбарлар, подшохлар ва халифалар тарихи», «Тарихи Табарий» номи билан машҳур) асарида кад. Эрон подшохлари, Рим ва Византия императорлари, халифалик ҳудудидаги юртлар (хусусан, Хуросон ва Мовароуннаҳр)нинг 915 й.гача бўлган тарихи ўз ифодасини топган.

    Асарда Туркистон халкларининг араб босқинчиларига қарши кураши ва қўзғолонлар (Бухоро, Вардона, Самарқанд ва Фарғонадаги жанглар; Абу Муслим ҳаракати, Муқанна қўзғолони, Рофе ибн Лайс қўзғолони ва ҳ.к.) ҳам кўрсатилган. «Тарихи Табарий» асари бизгача тўлиқ етиб келмаган. Унинг араб тилидаги мавжуд матни М.Я. де Гуе (1836—1909) тарафидан Лейденда 15 жилд қилиб нашр этилган (1879—1901). Бу асарни Балъамий қайта ишлаб ва янги маълумотлар билан бойитиб, форс тилига таржима қилган. Балъамий асари («Табарий — Балъамий тарихи» номи билан ҳам машҳур)ни Т. Зотенберг француз тилига (1874), Муҳаммад Юсуф Баёний ўзбек тилига (1882) таржима қилишган.

    «Тарихи Табарий» В.И. Беляев томонидан арабчадан рус тилига қисқартирилган қолда таржима қилинган ва Тошкентда нашр этилган (1987). Ўзбекистон ФА Шарқшунослик инти фондларида бу асарнинг Муҳаммад Содиқ Кошғарий (18-а.) томонидан уйгур, Баёний (19-а.) томонидан ўзбек тилига қилинган таржимаси сакланади.

    Ас: История атТабари, Избранные отрывки (Перевод с арабского В.И.Беляева), Т., 1987.

    Ад.: Материалы по истории Средней и Центральной Азии X—XIX вв., Т., 1988.

    Қаҳрамон Ражабов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.