Tabiat resurslari
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10-b. — ziyouz.com
Tabiat resurslari TABIAT RESURSLARI, tabiiy boyliklar — jamiyatning moddiy va ma'naviy ehtiyojlarini qondiriş maqsadlarida xöjalikda foydalaniladigan hamda insoniyatning yaşaşi uçun zarur bölgan, uni örab turgan tabiiy muhitning barça tabiat komponentlari, energiya manbalari. T.r.ga Quyoş energiyasi, Yerning içki issiqligi, suv, yer, mineral boyliklar, ösimliklar, tuproklar, hayvonot dunyosi kiradi. T.r. tugaydigan (köptina foydali qazilmalar), tugamaydigan (suv, havo, Quyoş nuri, Yerning içki energiyasi) va tiklanadigan (biologik elementlar, ayrim foydali qazilmalar) boyliklarga bölinadi. Tabiiy xom aşyolarni köp darajada iste'mol qiluvçi kuçlarning jadal rivojlanişiga boğliq ravişda T.r. bilan ta'minlaş muammolari yanada dolzarblaşib bormokda. Tuproq, atmosfera va gidrosferaning ifloslanişiga qarşi kuraşişda jahonning barça mamlakatlari kelişib faoliyat yuritişlari zarur bölib, T.r. muhofazasi global xarakterna ega bölmoqda. T. r.ni özlaştirişning muhim bosqiçlari — ularni aniqlaş (razvedka qiliş), örganiş, alohida turlari böyiça kadastrlar (mas., yer kadaströ, suv kadaströ) tuzişdan iborat. Özbekiston Respublikasida T.r. kadastrlarini tuziş va yuritiş Özbekiston Respublikasining «Davlat kadastrlari töğrisida» qonuni (2000 y. 15 dek.)ga muvofiq olib boriladi.
T.r.ni baholaşning ilmiy asoslangan 3 tipi mavjud: texnologik, iktisodiy, ijtimoiy. T.r.ni töğri baholaş ulardan foydalanişda eng yuqori samaralarga erişişning muhim şarti hisoblanadi. Inson tafakkuri ösişi bilan boğliq holda T.r. turlari ham kengayib bormokda, bunda eng zamonaviy texnik vositalardan foydalaniladi. Ilmiy-texnik taraqqiyotni rivojlanib borişi bilan tugaydigan T.r. örnini bosuvçi yangi sun'iy materiallar işlab çiqarilmoqsa, Dunyo okeani boyliklari özlaştirilmoqsa. Ijtimoiy va iqtisodiy taraqqiyotning rivojlanişi yölida T.r.dan samarali foydalaniş va tabiatda ekologik muvozanatni ta'minlab turuvçi yangi sifatli texnologiyalarni yaratiş talab etilmokda. Xom aşyo va energiya manbalaridan rejali tarzda foydalaniş uni uzoq muddatga yetişini ta'minlaydi (yana q. Tabiatni muhofaea kölöş).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИАТ РЕСУРСЛАРИ, табиий бойликлар — жамиятнинг моддий ва маънавий эҳтиёжларини қондириш мақсадларида хўжаликда фойдаланиладиган ҳамда инсониятнинг яшаши учун зарур бўлган, уни ўраб турган табиий муҳитнинг барча табиат компонентлари, энергия манбалари. Т.р.га Қуёш энергияси, Ернинг ички иссиқлиги, сув, ер, минерал бойликлар, ўсимликлар, тупроклар, ҳайвонот дунёси киради. Т.р. тугайдиган (кўптина фойдали қазилмалар), тугамайдиган (сув, ҳаво, Қуёш нури, Ернинг ички энергияси) ва тикланадиган (биологик элементлар, айрим фойдали қазилмалар) бойликларга бўлинади. Табиий хом ашёларни кўп даражада истеъмол қилувчи кучларнинг жадал ривожланишига боғлиқ равишда Т.р. билан таъминлаш муаммолари янада долзарблашиб бормокда. Тупроқ, атмосфера ва гидросферанинг ифлосланишига қарши курашишда жаҳоннинг барча мамлакатлари келишиб фаолият юритишлари зарур бўлиб, Т.р. муҳофазаси глобал характерна эга бўлмоқда. Т. р.ни ўзлаштиришнинг муҳим босқичлари — уларни аниқлаш (разведка қилиш), ўрганиш, алоҳида турлари бўйича кадастрлар (мас., ер кадастрў, сув кадастрў) тузишдан иборат. Ўзбекистон Республикасида Т.р. кадастрларини тузиш ва юритиш Ўзбекистон Республикасининг «Давлат кадастрлари тўғрисида» қонуни (2000 й. 15 дек.)га мувофиқ олиб борилади.
Т.р.ни баҳолашнинг илмий асосланган 3 типи мавжуд: технологик, иктисодий, ижтимоий. Т.р.ни тўғри баҳолаш улардан фойдаланишда энг юқори самараларга эришишнинг муҳим шарти ҳисобланади. Инсон тафаккури ўсиши билан боғлиқ ҳолда Т.р. турлари ҳам кенгайиб бормокда, бунда энг замонавий техник воситалардан фойдаланилади. Илмий-техник тараққиётни ривожланиб бориши билан тугайдиган Т.р. ўрнини босувчи янги сунъий материаллар ишлаб чиқарилмоқца, Дунё океани бойликлари ўзлаштирилмоқца. Ижтимоий ва иқтисодий тараққиётнинг ривожланиши йўлида Т.р.дан самарали фойдаланиш ва табиатда экологик мувозанатни таъминлаб турувчи янги сифатли технологияларни яратиш талаб этилмокда. Хом ашё ва энергия манбаларидан режали тарзда фойдаланиш уни узоқ муддатга етишини таъминлайди (яна қ. Табиатни муҳофаэа кўлўш).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.