Tabiatni muhofaza qiliş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–10-b. — ziyouz.com
Tabiatni muhofaza qiliş - tabiat va uning boyliklaridan oqilona foydalanişga, tabiatni inson manfaatlarini közlab ongli ravişda özgartirişga, tabiat boyliklari va umuman tabiatni, uning gözalligi, musaffoligini saklab qolişga va yanada boyitişga qaratilgan barça tadbirlar majmuasi. T.m.q. tadbirlari majmuasiga davlatlar, xalqaro taşkilotlar, jamoat, ilmiy-texnik, işlab çiqariş., iqtisodiy va ma'muriy taşkilotlar, har bir odam tomonidan amalga oşiriladigan tadbirlar kiradi.
Hoz. vaqtda inson yaşab, töxtovsiz munosabatda bölib kelayotgan tabiiy muhit uzoq geologik davrlar (4,5—4,7 mlrd. yil) mobaynida bir qança omillarning birgalikda ta'sirida, ya'ni Quyoş nuri, Yerning massasi, gravitatsiya kuçi, kölami, aylanma harakatlari, tektonik harakatlar, havo va suv qobiqlarining vujudga kelişi va özgarişi, ekzogen jarayonlar ta'siri, organik dunyoning paydo bölişi va taraqqiyoti ta'sirida tarkib topgan. Tabiiy muhitning holati özaro ta'sir etib turuvçi köp omillarning murakkab majmuida tarkib topgan tabiiy muvozanatga boğliq. Çunki bir joyning iqlimi Quyoş nurining tuşiş burçagiga, ya'ni geografik kenglik, yer yuzasining tuzilişi, şamollar, okeanlarning uzoqyaqinligi, oqimlari va b.ga; ösimliklar qoplami esa iqlim, yer yuzidagi toğ jinslari, relyef, tuproqlarga boğliq. Bu tabiiy omillarning birontasida özgariş röy bersa, tabiiy muvozanat buziladi, bu esa tabiiy muhitda özgarişlarga sabab böladi. Ba'zan, tabiatning biror komponentiga körsatilgan arzimagan ta'sir heç kutilmagan katta özgarişlarga, xususan xavfli özgarişlarga olib kelişi mumkin.
Har qanday tirik mavjudot öz atrofini örab turgan tabiiy muhit bilan özaro ta'sirda böladi, undan öziga kerakli narsalarni oladi, şu muhitda moslaşadi, muhit tarkibiga, undagi modda va energiyaning aylanma harakatiga ma'lum darajada özgariş kiritadi. Yerning havo qobiğidagi hoz. gazlar tarkibi, mikdori, ayrim foydali qazilmalari, mas., ohaktoş, toşkömir, qönğir kömirning hosil bölişi, tuproq qoplamining tarkib topişi, rivojlanişi organizmlarning hayot faoliyati natijasidir. Organik dunyoning tabiiy muhit bilan özaro ta'siri biologik evolyutsiya jarayonida yangi turlarning paydo bölişi, raqib turlar sonining köpayişi yoki kamayişi va atrof muhitning özgarişi natijasida özgaradi.
Yerda odamniş paydo bölişi organik dunyo bilan tabiiy muhit örtasidagi özaro munosabatni tubdan özgartirib yubordi. Inson tabiatga mehnat qurollari vositasida yaylovlardan notöğri foydalaniş oqibatida ta'sir körsatadi. U özining tabiat bilan bölgan özaro ta'siri usullarini takomillaştirib boradi. Natijada inson yaşay oladigan hudud kengayadi, foydalaniladigan tabiiy elementlar soni va hajmi ortadi, binobarin, insonning tabiatga tazyiqi sifat jiqatidan ham, kölam jihatidan ğam köpayadi. Inson özi yaşaşi va faoliyat körsatişi uçun tabiiy muhitdan taşqari yana sun'iy muhitni ham bunyod etadi. Mac, şaharlar, turar joy binolari, boğlar, suv omborlari, yöllar va b. Işlab çiqaruvçi kuçlarning rivojlanişi, fan va texnikaning taraqqiy etişi bilan, tabiiy boyliklarning ahamiyati, ulardan foydalaniladigan sohalar, ularni işlatiş şakllari ham özgarib boradi. Qadimda bir neça xil kimyoviy elementlardan foydalanilgan bölsa, hoz. vaqtda mavjud barça elementlardan foydalaniladi. Şu bilan birga köpçilik foydali qazilmalar tobora köproq qazib çiqarilmoqda. Insonning tabiatga ta'siri kuçayişidan, antropogen landşaftlar köpaymokda. Hayvonot va ösimlik olamidan rejasiz foydalaniş yoki inson faoliyati bilan boğliq boşqa sabablar tufayli 16-a. ning oxirlaridan 20-a.ning 70y.larigaça umurtqali hayvonlarning 250 turi va kiçik turlari butkul yöqolib ketdi. 80y.lardan boşlab xar yili örtaça 1 ta hayvon turi va 50 ga yaqin ösimlik turi yöqolib bormoqda. Quş va sut emizuvçilarning 1000 dan ortiq turi yöqolib ketiş arafasida turibdi. Yil davomida 1 mlrd. t yoqilği yoqiladi, atmosferaga yuzlab mln. t azot oksidi, oltingugurt, uglerod, qurum, çang va b. çiqariladi. Tuproq va suvlar sanoat va maişiy çiqindilar (bir neça mlrd. t), neft mahsulotlari (bir neça mln. t), mineral öğitlar (yuz mln. t ga yaqin), oğir metallar, radiaktiv çiqindilar bilan ifloslanadi.
Inson tabiiy şaroit va boyliklardan köp maqsadlarda foydalanadi. Bu esa ayni paytda, tabiatni tegişliça muhofaza qilişni ham taqozo etadi. Bular: xöjalik, soğliqni saqlaş va gigiyena, nafosat (estetik), turizm, ilmiy hamda tarbiyaviy maqsadga muvofiq foydalaniş. Maqsadga muvofiq foydalaniş deganda, tabiat boyliklaridan mamlakat yoki butun insoniyat manfaati yölida foydalaniş tuşuniladi. Bunda hoz. va kelajak avlodning manfaatlarini közlab faoliyat yuritiş nazarda tutiladi. Öz taraqqiyotini oldindan uzoq muddatga ilmiy asosda rejalaştira oladigan va tabiiy muvozanatni özgartirmasdan foydalana oladigan jamiyatgina taraqqiyotga erişadi.
Tabiiy boyliklardan oqilona foydalanişdan tabiatda röy beradigan jarayonlarning özaro boğlikligi va rivojlanişi qonuniyatlari haqidagi bilimlar katta ahamiyatga ega. Busiz tabiiy jarayonlarga baho beriş, ularni xisobga oliş, tabiatga, tabiat komponentlariga körsatilgan har qanday ta'sirning kelajakda qanday oqibatlarga olib kelişini oldindan biliş mumkin emas. Inson tabiatdan foydalanganda va unga ta'sir körsatayotganda bilişi va faoliyatida amal qiliş zarur bölgan, asosan, 5 qonuniyat mavjud: 1) tabiatdagi barça komponent va elementlar özaro bir-birlari bilan boğlangan, özaro ta'sir etib, muayyan muvozanatda bölib, uyğunlik hosil qilgan. Biron komponent yoki element özgarsa, butun tabiiy kompleksda özgariş röy beradi; 2) tabiatda töxtovsiz modda va energiyaning aylanma harakati röy berib turadi. Bu xayot asosi; 3) tabiiy jarayonlarning rivojlanişida muayyan davriyliklar mavjud (sutkalik, yillik, 12 yillik, 33— 35 yillik va köp yillik); 4) zonallik; 5) regionallik.
Insonning tabiat bilan özaro ta'siri jamiyat taraqqiyoti, işlab çiqariş. usullari mukammallaşa borgan sari jadallaşadi, tabiatdan, uning boyliklarini, quriliş va işlab çiqariş. teknikasi, aloqa vositalari yirik şaharlarni özgartirib, yirik vohalar, madaniy landşaftlar yaratişga, hosildor ekin hamda mevalar, mahsuldor çorva mollari yetiştirişga imkon beradi. Lekin ba'zan çuqur örganmasdan inson qudratiga ortiqça baho berib, tabiatga ta'sir körsatiş tabiatni foydalanib bölmaydigan holatga, uning buzilişi va ifloslanişiga olib kelişi mumkin. Bunday manzara insoniyatning butun tarixi mobaynida kuzatiladi. Pekin 19-a.gaça insonning tabiatdan foydalaniş kölami unça katta bölmagani uçun inson faoliyatining tabiatga ta'siri ham kamroq bölgan.
20-a.ning 2yarmida sanoat işlab çiqariş.ning rivojlanişi, qişloq xöjaligi.da turli xil kimyoviy moddalarning köp qöllanilişi, katta maydonlarda muttasil bir xil ekinlarning yetiştirilişi, transport vositalarining ortiqça köpayib ketişi, şaharlarning yiriklaşib ketişi, tabiat muhofazasiga yetarliça e'tibor berilmaganligi tabiiy muhitning buzilişiga, ayrim joylarning ifloslanib ketişiga sabab böldi. Ayrim konçilik sanoati rnlarida tabiiy muhit juda buzilib ketgan. Katta maydonlarni kon çiqindi jinslari egallagan, çuqur oçiq karyerlar yer osti suvi sathini pasaytirişi natijasida ösimlik qoplami qurib bormoqda. Rekultivatsiya işlariga, xususan rivojlanayotgan mamlakatlarda yetarliça e'tibor berilmaydi. Hoz. vaqtda T.m.q. muayyan ölka yoki mamlakat doirasidan çiqib, umumjahon muammosiga aylanib bormokda. Yerning ozon pardasidagi özgarişlar, dunyoda haroratning kötarilib borayotgani, qutbiy va toğ muzliklarining qisqarib borayotgani ana şunday muammolardan. Ayniqsa, qayta tiklanmaydigan tabiiy boyliklarning kamayib borayotganligi va atrof tabiiy muhitning ifloslanayotgani bir qança mamlakatlarda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda T.m.q. tadbirlarini körişga majbur etdi. Köpçilik rivojlangan mamlakatlarda örmonlarni kesiş çeklandi, yerdan kadastr asosida foydalaniladigan böldi, daryo va köllar suvlari tozalanib, baliqlarni köpaytiriş boşlandi. Ovçilik tartibga solindi, qöriqxonalar, muhofaza qilinadigan hududlar köpaytirildi.
Biroq 20-a.ning örtalaridan boşlab zararli çiqindili işlab çiqariş. korxonalarining rivojlanayotgan mamlakatlarga köçirila boşlangani bu mamlakatlarda atrofmuhitning ifloslanişiga sabab bölmoqda. Rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodiy qiyinçiliklar tufayli tabiatni muhofaza qilişga yetarli mablağ ajratişga qodir emas. T.m.q. sohasida xalqaro qat'iy hamkorlikning yöqligi ham tabiiy boyliklardan foydalanişda va T.m.q.da yetarliça samara bermayapti.
Hoz. vaqtda T.m.q.ni ta'minlaş masalalari nazariy jihatdan işlab çiqilgan. Lekin bularni amalga oşiriş juda katta mablağ sarflaşni talab qiladi. Buning ustiga qirğin qurollarini işlab çiqariş., ularni saklaş ham tabiiy muhitning ifloslanişiga olib keladi. Şu nuqtai nazardan qirğin qurollarni işlaşni ta'qiklaş, borlarini yöqotiş ham tabiat muhofazasida katta ahamiyatga ega.
Özbekistonda 20-a.da, ayniqsa, uning 2yarmida qişloq xöjaligi.da monokultura tizimining qöllanişi, gerbitsid va pestitsidlarning haddan taşqari köp işlatilişi, mavjud suv zaxiralaridan notöğri foydalaniş oqibatida atrofmuhit holatida katta salbiy özgarişlar röy berdi. Orol dengizi deyarli quridi, uning atrofida çöllaşiş kuçayib ketdi, yer osti suvlari şörligi darajasi oşdi. Inson salomatligi uçun zarur şaroit buzildi, kamqonlik, gepatit, zotiljam kabi kasalliklar köpaydi. Paxta monokulturasi ta'sirida boşqa hududlarda x.am inson hayoti uçun zarur bölgan ekologik vaziyat yomonlaşdi. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, dastlabki kunlardan boşlab, T.m.q.ga, respublika hududini ekologik tanazzuldan muhofaza qilişga kirişdi. Tabiatni va uning komponentlarini muhofaza qiliş töğrisida bir qança qonunlar qabul qilindi. Bular «Tabiatni muhofaza qiliş töğrisida» (1992 y. 9 dek.), «Suv va suvdan foydalaniş töğrisida» (1993 y. 6 may), «Yer osti boyliklari töğrisida» (1994 y. 23 sent.; 2002 y. 12 dek.da yangi tahrirdagi), «Atmosfera havosini muhofaza qiliş töğrisida» (1996 y. 27 dek.), «Ösimlik dunyosini muhofaza qiliş va undan foydalaniş töğrisida» va «Hayvonot dunyosini muhofaza qiliş va undan foydalaniş töğrisida» (1997 y. 26 dek.), «Davlat kadastrlari töğrisida» (2000 y. 15 dek.), «Örmon töğrisida» (1999 y. 15 apr.), «Çiqindilar töğrisida» (2000 y. 5 apr.)gi qonunlardir.
Özbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 50, 54, 55 va 100-moddalarida T.m.q.ga oid normalar bayon etilgan. Konstitutsiyaning 11bobi 50moddasida «Fuqarolar atrof tabiiy muhitga ehtiyotkorona munosabatda bölişga majburdirlar», deb körsatilgan. 55-moddasida «Yer, yer osti boyliklari, suv, ösimlik va hayvonot dunyosi hamda boşqa tabiiy zaxiralar umummilliy boylikdir. Ulardan oqilona foydalaniş zarur va ular davlat muhofazasidadir», deyilgan. Mamlakatimizda «Tabiatni muhofaza qiliş davlat qömitasi» taşkil qilingan (1996 y. 26 apr.da Oliy Majlis tomonidan tasdiqlangan Nizom asosida faoliyat körsatadi). Qömita quyidagi vazifalarni bajaradi: atrof muhitni muhofaza qiliş, tabiiy resurslardan foydalaniş va ularni qayta tiklaş ustidan nazorat qiliş; T.m.q. faoliyatini tarmoklararo kompleks boşqariş; T.m.q. hamda resurslarni tejaş borasida yagona siyosatni işlab çiqiş va amalga oşiriş; atrofmuhitning ekologik holati qulay bölişini ta'minlaş, ekologik vaziyatni boşqariş.
Özbekiston T.m.q. soğasida bir qança xalqaro taşkilotlar bilan hamkorlik qiladi va dasturlarda, jumladan, BMTning atrofmuhit böyiça dasturi (YUNEP)da iştirok etadi. YUNEP va ayrim rivojlangan mamlakatlar bilan hamkorlikda Biologik xilmaxillikni saklaşning milliy strategiyasi va 10 dan ortiq milliy ekologik qonunlar işlab çikildi. 1993 y. mart oyida Qozoğistonning Qizilörda ş.da Örta Osiyodagi 5 davlatning Oliy darajadagi uçraşuvida Orol dengizi muammolari böyiça Davlatlararo kengaş va uning ijroiya qömitasi hamda Orolni qutqariş xalqaro fondi taşkil etildi. Uning vazifasi Orol dengizi, uning soğlom ekologik şaroitini tiklaş, mazkur regionni toza içimlik suvi bilan ta'minlaş, hudud sanitariyagigiyena muxitini yaxşilaşdir.
Özbekistonda 10 dan ortiq örmon xöjaligi, 8 ta qöriqxona, 2 milliy boğ, bir qança buyurtma qöriqxona mavjud. Ularda tabiat yodgorliklari, kamayib ketgan ösimlik va hayvonlar qöriklanadi, örganiladi va köpaytiriladi. Özbekistonda tabiatni muhofaza qiliş respublika jamiyati, 12 ta viloyat va Qoraqalpoğiston jamiyati, Özbekiston geografiya jamiyati, EKOSAN, bir qança ilmiyommabop va ilmiy jurnallar, radio va televideniye, vaqtli matbuot T.m.q. haqidagi bilimlarni tarğib qilmoqda. Aholi örtasida tabiat, undan oqilona foydalaniş va muhofaza qiliş haqidagi bilimlarni tarğib qiliş, aholining geografik, ekologik madaniyatini kötariş T.m.q.da katta ahamiyatga ega. Tabiatni, uning boyliklarini muhofaza qiliş, geografik ekologiya öquv kurslari örta maxsus va oliy yurtlarining tabiatşunoslik mutaxassisliklari talabalariga maxsus kurslar sifatida öqitilmoqda.
Ad.: Karimov I.A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka taxdid, barkarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Akramov 3. M., Rafikov A.A., Proşloye, nastoyaşeye i buduşeye Aralskogo morya, T., 1990; Niğmatov A.N., Özbekiston Respublikasining ekologik huquqi, T., 2004; Rafikov A.A., Geoekologik muammolar, T., 1997; Töxtayev L., Hamidov A., Ekologiya asoslari va tabiatni muhofaza qiliş, T., 1994; Ğulomov P.N., Inson va tabiat, T., 1990.
Potihkamol Ğulomov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИАТНИ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ - табиат ва унинг бойликларидан оқилона фойдаланишга, табиатни инсон манфаатларини кўзлаб онгли равишда ўзгартиришга, табиат бойликлари ва умуман табиатни, унинг гўзаллиги, мусаффолигини саклаб қолишга ва янада бойитишга қаратилган барча тадбирлар мажмуаси. Т.м.қ. тадбирлари мажмуасига давлатлар, халқаро ташкилотлар, жамоат, илмий-техник, ишлаб чиқариш., иқтисодий ва маъмурий ташкилотлар, ҳар бир одам томонидан амалга ошириладиган тадбирлар киради.
Ҳоз. вақтда инсон яшаб, тўхтовсиз муносабатда бўлиб келаётган табиий муҳит узоқ геологик даврлар (4,5—4,7 млрд. йил) мобайнида бир қанча омилларнинг биргаликда таъсирида, яъни Қуёш нури, Ернинг массаси, гравитация кучи, кўлами, айланма ҳаракатлари, тектоник ҳаракатлар, ҳаво ва сув қобиқларининг вужудга келиши ва ўзгариши, экзоген жараёнлар таъсири, органик дунёнинг пайдо бўлиши ва тараққиёти таъсирида таркиб топган. Табиий муҳитнинг ҳолати ўзаро таъсир этиб турувчи кўп омилларнинг мураккаб мажмуида таркиб топган табиий мувозанатга боғлиқ. Чунки бир жойнинг иқлими Қуёш нурининг тушиш бурчагига, яъни географик кенглик, ер юзасининг тузилиши, шамоллар, океанларнинг узоқяқинлиги, оқимлари ва б.га; ўсимликлар қоплами эса иқлим, ер юзидаги тоғ жинслари, рельеф, тупроқларга боғлиқ. Бу табиий омилларнинг биронтасида ўзгариш рўй берса, табиий мувозанат бузилади, бу эса табиий муҳитда ўзгаришларга сабаб бўлади. Баъзан, табиатнинг бирор компонентига кўрсатилган арзимаган таъсир ҳеч кутилмаган катта ўзгаришларга, хусусан хавфли ўзгаришларга олиб келиши мумкин.
Ҳар қандай тирик мавжудот ўз атрофини ўраб турган табиий муҳит билан ўзаро таъсирда бўлади, ундан ўзига керакли нарсаларни олади, шу муҳитда мослашади, муҳит таркибига, ундаги модда ва энергиянинг айланма ҳаракатига маълум даражада ўзгариш киритади. Ернинг ҳаво қобиғидаги ҳоз. газлар таркиби, микдори, айрим фойдали қазилмалари, мас., оҳактош, тошкўмир, қўнғир кўмирнинг ҳосил бўлиши, тупроқ қопламининг таркиб топиши, ривожланиши организмларнинг ҳаёт фаолияти натижасидир. Органик дунёнинг табиий муҳит билан ўзаро таъсири биологик эволюция жараёнида янги турларнинг пайдо бўлиши, рақиб турлар сонининг кўпайиши ёки камайиши ва атроф муҳитнинг ўзгариши натижасида ўзгаради.
Ерда одамниш пайдо бўлиши органик дунё билан табиий муҳит ўртасидаги ўзаро муносабатни тубдан ўзгартириб юборди. Инсон табиатга меҳнат қуроллари воситасида яйловлардан нотўғри фойдаланиш оқибатида таъсир кўрсатади. У ўзининг табиат билан бўлган ўзаро таъсири усулларини такомиллаштириб боради. Натижада инсон яшай оладиган ҳудуд кенгаяди, фойдаланиладиган табиий элементлар сони ва ҳажми ортади, бинобарин, инсоннинг табиатга тазйиқи сифат жиқатидан ҳам, кўлам жиҳатидан ғам кўпаяди. Инсон ўзи яшаши ва фаолият кўрсатиши учун табиий муҳитдан ташқари яна сунъий муҳитни ҳам бунёд этади. Mac, шаҳарлар, турар жой бинолари, боғлар, сув омборлари, йўллар ва б. Ишлаб чиқарувчи кучларнинг ривожланиши, фан ва техниканинг тараққий этиши билан, табиий бойликларнинг аҳамияти, улардан фойдаланиладиган соҳалар, уларни ишлатиш шакллари ҳам ўзгариб боради. Қадимда бир неча хил кимёвий элементлардан фойдаланилган бўлса, ҳоз. вақтда мавжуд барча элементлардан фойдаланилади. Шу билан бирга кўпчилик фойдали қазилмалар тобора кўпроқ қазиб чиқарилмоқда. Инсоннинг табиатга таъсири кучайишидан, антропоген ландшафтлар кўпаймокда. Ҳайвонот ва ўсимлик оламидан режасиз фойдаланиш ёки инсон фаолияти билан боғлиқ бошқа сабаблар туфайли 16-а. нинг охирларидан 20-а.нинг 70й.ларигача умуртқали ҳайвонларнинг 250 тури ва кичик турлари буткул йўқолиб кетди. 80й.лардан бошлаб хар йили ўртача 1 та ҳайвон тури ва 50 га яқин ўсимлик тури йўқолиб бормоқда. Қуш ва сут эмизувчиларнинг 1000 дан ортиқ тури йўқолиб кетиш арафасида турибди. Йил давомида 1 млрд. т ёқилғи ёқилади, атмосферага юзлаб млн. т азот оксиди, олтингугурт, углерод, қурум, чанг ва б. чиқарилади. Тупроқ ва сувлар саноат ва маиший чиқиндилар (бир неча млрд. т), нефть маҳсулотлари (бир неча млн. т), минерал ўғитлар (юз млн. т га яқин), оғир металлар, радиактив чиқиндилар билан ифлосланади.
Инсон табиий шароит ва бойликлардан кўп мақсадларда фойдаланади. Бу эса айни пайтда, табиатни тегишлича муҳофаза қилишни ҳам тақозо этади. Булар: хўжалик, соғлиқни сақлаш ва гигиена, нафосат (эстетик), туризм, илмий ҳамда тарбиявий мақсадга мувофиқ фойдаланиш. Мақсадга мувофиқ фойдаланиш деганда, табиат бойликларидан мамлакат ёки бутун инсоният манфаати йўлида фойдаланиш тушунилади. Бунда ҳоз. ва келажак авлоднинг манфаатларини кўзлаб фаолият юритиш назарда тутилади. Ўз тараққиётини олдиндан узоқ муддатга илмий асосда режалаштира оладиган ва табиий мувозанатни ўзгартирмасдан фойдалана оладиган жамиятгина тараққиётга эришади.
Табиий бойликлардан оқилона фойдаланишдан табиатда рўй берадиган жараёнларнинг ўзаро боғликлиги ва ривожланиши қонуниятлари ҳақидаги билимлар катта аҳамиятга эга. Бусиз табиий жараёнларга баҳо бериш, уларни хисобга олиш, табиатга, табиат компонентларига кўрсатилган ҳар қандай таъсирнинг келажакда қандай оқибатларга олиб келишини олдиндан билиш мумкин эмас. Инсон табиатдан фойдаланганда ва унга таъсир кўрсатаётганда билиши ва фаолиятида амал қилиш зарур бўлган, асосан, 5 қонуният мавжуд: 1) табиатдаги барча компонент ва элементлар ўзаро бир-бирлари билан боғланган, ўзаро таъсир этиб, муайян мувозанатда бўлиб, уйғунлик ҳосил қилган. Бирон компонент ёки элемент ўзгарса, бутун табиий комплексда ўзгариш рўй беради; 2) табиатда тўхтовсиз модда ва энергиянинг айланма ҳаракати рўй бериб туради. Бу хаёт асоси; 3) табиий жараёнларнинг ривожланишида муайян даврийликлар мавжуд (суткалик, йиллик, 12 йиллик, 33— 35 йиллик ва кўп йиллик); 4) зоналлик; 5) регионаллик.
Инсоннинг табиат билан ўзаро таъсири жамият тараққиёти, ишлаб чиқариш. усуллари мукаммаллаша борган сари жадаллашади, табиатдан, унинг бойликларини, қурилиш ва ишлаб чиқариш. текникаси, алоқа воситалари йирик шаҳарларни ўзгартириб, йирик воҳалар, маданий ландшафтлар яратишга, ҳосилдор экин ҳамда мевалар, маҳсулдор чорва моллари етиштиришга имкон беради. Лекин баъзан чуқур ўрганмасдан инсон қудратига ортиқча баҳо бериб, табиатга таъсир кўрсатиш табиатни фойдаланиб бўлмайдиган ҳолатга, унинг бузилиши ва ифлосланишига олиб келиши мумкин. Бундай манзара инсониятнинг бутун тарихи мобайнида кузатилади. Пекин 19-а.гача инсоннинг табиатдан фойдаланиш кўлами унча катта бўлмагани учун инсон фаолиятининг табиатга таъсири ҳам камроқ бўлган.
20-а.нинг 2ярмида саноат ишлаб чиқариш.нинг ривожланиши, қишлоқ хўжалиги.да турли хил кимёвий моддаларнинг кўп қўлланилиши, катта майдонларда муттасил бир хил экинларнинг етиштирилиши, транспорт воситаларининг ортиқча кўпайиб кетиши, шаҳарларнинг йириклашиб кетиши, табиат муҳофазасига етарлича эътибор берилмаганлиги табиий муҳитнинг бузилишига, айрим жойларнинг ифлосланиб кетишига сабаб бўлди. Айрим кончилик саноати рнларида табиий муҳит жуда бузилиб кетган. Катта майдонларни кон чиқинди жинслари эгаллаган, чуқур очиқ карьерлар ер ости суви сатҳини пасайтириши натижасида ўсимлик қоплами қуриб бормоқда. Рекультивация ишларига, хусусан ривожланаётган мамлакатларда етарлича эътибор берилмайди. Ҳоз. вақтда Т.м.қ. муайян ўлка ёки мамлакат доирасидан чиқиб, умумжаҳон муаммосига айланиб бормокда. Ернинг озон пардасидаги ўзгаришлар, дунёда ҳароратнинг кўтарилиб бораётгани, қутбий ва тоғ музликларининг қисқариб бораётгани ана шундай муаммолардан. Айниқса, қайта тикланмайдиган табиий бойликларнинг камайиб бораётганлиги ва атроф табиий муҳитнинг ифлосланаётгани бир қанча мамлакатларда, айниқса, ривожланган мамлакатларда Т.м.қ. тадбирларини кўришга мажбур этди. Кўпчилик ривожланган мамлакатларда ўрмонларни кесиш чекланди, ердан кадастр асосида фойдаланиладиган бўлди, дарё ва кўллар сувлари тозаланиб, балиқларни кўпайтириш бошланди. Овчилик тартибга солинди, қўриқхоналар, муҳофаза қилинадиган ҳудудлар кўпайтирилди.
Бироқ 20-а.нинг ўрталаридан бошлаб зарарли чиқиндили ишлаб чиқариш. корхоналарининг ривожланаётган мамлакатларга кўчирила бошлангани бу мамлакатларда атрофмуҳитнинг ифлосланишига сабаб бўлмоқда. Ривожланаётган мамлакатлар иқтисодий қийинчиликлар туфайли табиатни муҳофаза қилишга етарли маблағ ажратишга қодир эмас. Т.м.қ. соҳасида халқаро қатъий ҳамкорликнинг йўқлиги ҳам табиий бойликлардан фойдаланишда ва Т.м.қ.да етарлича самара бермаяпти.
Ҳоз. вақтда Т.м.қ.ни таъминлаш масалалари назарий жиҳатдан ишлаб чиқилган. Лекин буларни амалга ошириш жуда катта маблағ сарфлашни талаб қилади. Бунинг устига қирғин қуролларини ишлаб чиқариш., уларни саклаш ҳам табиий муҳитнинг ифлосланишига олиб келади. Шу нуқтаи назардан қирғин қуролларни ишлашни таъқиклаш, борларини йўқотиш ҳам табиат муҳофазасида катта аҳамиятга эга.
Ўзбекистонда 20-а.да, айниқса, унинг 2ярмида қишлоқ хўжалиги.да монокультура тизимининг қўлланиши, гербицид ва пестицидларнинг ҳаддан ташқари кўп ишлатилиши, мавжуд сув захираларидан нотўғри фойдаланиш оқибатида атрофмуҳит ҳолатида катта салбий ўзгаришлар рўй берди. Орол денгизи деярли қуриди, унинг атрофида чўллашиш кучайиб кетди, ер ости сувлари шўрлиги даражаси ошди. Инсон саломатлиги учун зарур шароит бузилди, камқонлик, гепатит, зотилжам каби касалликлар кўпайди. Пахта монокультураси таъсирида бошқа ҳудудларда х.ам инсон ҳаёти учун зарур бўлган экологик вазият ёмонлашди. Ўзбекистон мустақилликка эришгач, дастлабки кунлардан бошлаб, Т.м.қ.га, республика ҳудудини экологик таназзулдан муҳофаза қилишга киришди. Табиатни ва унинг компонентларини муҳофаза қилиш тўғрисида бир қанча қонунлар қабул қилинди. Булар «Табиатни муҳофаза қилиш тўғрисида» (1992 й. 9 дек.), «Сув ва сувдан фойдаланиш тўғрисида» (1993 й. 6 май), «Ер ости бойликлари тўғрисида» (1994 й. 23 сент.; 2002 й. 12 дек.да янги таҳрирдаги), «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида» (1996 й. 27 дек.), «Ўсимлик дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида» ва «Ҳайвонот дунёсини муҳофаза қилиш ва ундан фойдаланиш тўғрисида» (1997 й. 26 дек.), «Давлат кадастрлари тўғрисида» (2000 й. 15 дек.), «Ўрмон тўғрисида» (1999 й. 15 апр.), «Чиқиндилар тўғрисида» (2000 й. 5 апр.)ги қонунлардир.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 50, 54, 55 ва 100-моддаларида Т.м.қ.га оид нормалар баён этилган. Конституциянинг 11боби 50моддасида «Фуқаролар атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар», деб кўрсатилган. 55-моддасида «Ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир. Улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир», дейилган. Мамлакатимизда «Табиатни муҳофаза қилиш давлат қўмитаси» ташкил қилинган (1996 й. 26 апр.да Олий Мажлис томонидан тасдиқланган Низом асосида фаолият кўрсатади). Қўмита қуйидаги вазифаларни бажаради: атроф муҳитни муҳофаза қилиш, табиий ресурслардан фойдаланиш ва уларни қайта тиклаш устидан назорат қилиш; Т.м.қ. фаолиятини тармоклараро комплекс бошқариш; Т.м.қ. ҳамда ресурсларни тежаш борасида ягона сиёсатни ишлаб чиқиш ва амалга ошириш; атрофмуҳитнинг экологик ҳолати қулай бўлишини таъминлаш, экологик вазиятни бошқариш.
Ўзбекистон Т.м.қ. соғасида бир қанча халқаро ташкилотлар билан ҳамкорлик қилади ва дастурларда, жумладан, БМТнинг атрофмуҳит бўйича дастури (ЮНЕП)да иштирок этади. ЮНЕП ва айрим ривожланган мамлакатлар билан ҳамкорликда Биологик хилмахилликни саклашнинг миллий стратегияси ва 10 дан ортиқ миллий экологик қонунлар ишлаб чикилди. 1993 й. март ойида Қозоғистоннинг Қизилўрда ш.да Ўрта Осиёдаги 5 давлатнинг Олий даражадаги учрашувида Орол денгизи муаммолари бўйича Давлатлараро кенгаш ва унинг ижроия қўмитаси ҳамда Оролни қутқариш халқаро фонди ташкил этилди. Унинг вазифаси Орол денгизи, унинг соғлом экологик шароитини тиклаш, мазкур регионни тоза ичимлик суви билан таъминлаш, ҳудуд санитариягигиена мухитини яхшилашдир.
Ўзбекистонда 10 дан ортиқ ўрмон хўжалиги, 8 та қўриқхона, 2 миллий боғ, бир қанча буюртма қўриқхона мавжуд. Уларда табиат ёдгорликлари, камайиб кетган ўсимлик ва ҳайвонлар қўрикланади, ўрганилади ва кўпайтирилади. Ўзбекистонда табиатни муҳофаза қилиш республика жамияти, 12 та вилоят ва Қорақалпоғистон жамияти, Ўзбекистон география жамияти, ЭКОСАН, бир қанча илмийоммабоп ва илмий журналлар, радио ва телевидение, вақтли матбуот Т.м.қ. ҳақидаги билимларни тарғиб қилмоқда. Аҳоли ўртасида табиат, ундан оқилона фойдаланиш ва муҳофаза қилиш ҳақидаги билимларни тарғиб қилиш, аҳолининг географик, экологик маданиятини кўтариш Т.м.қ.да катта аҳамиятга эга. Табиатни, унинг бойликларини муҳофаза қилиш, географик экология ўқув курслари ўрта махсус ва олий юртларининг табиатшунослик мутахассисликлари талабаларига махсус курслар сифатида ўқитилмоқда.
Ад.: Каримов И.А., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка тахдид, баркарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Акрамов 3. М., Рафиков А.А., Прошлое, настоящее и будущее Аральского моря, Т., 1990; Ниғматов А.Н., Ўзбекистон Республикасининг экологик ҳуқуқи, Т., 2004; Рафиков А.А., Геоэкологик муаммолар, Т., 1997; Тўхтаев Л., Ҳамидов А., Экология асослари ва табиатни муҳофаза қилиш, Т., 1994; Ғуломов П.Н., Инсон ва табиат, Т., 1990.
Потиҳкамол Ғуломов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.