Tabiatşunoslik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Tabiatşunoslik TABIATŞUNOSLIK, tabiiyot - tabiat haqidagi fanlar tizimi, tabiiy fanlar majmui. Tabiatning inson ongidagi aksi bölgan T. jamiyatning rivojlanişi bilan mukammallaşadi. T.ning maqsadi — tabiat hodisalarining mohiyatini aniqlaş, tabiat qonunlarini biliş hamda ulardan amalda foydalaniş imkoniyatlarini oçib beriş. T., asosan, fundamental fanlar bölgan mexanika, fizika, kimyo va biol.dan taşkil topgan. Astronomiya, geol., tibbiyot fanlari, qişloq xöjaligi. fanlari, ekologiya kabi köplab bil im tarmoklari şu fundamental fanlardan kelib çiqqan. T. tabiatda yuz berib, röyobga çiqib turadigan materiya harakatining mexanik, fizik, kimyoviy va biologik şakllarini örganadi va örgatadi; ularning harakatlaniş, özgariş, rivojlaniş qonuniyatlarini oçib beradi, bu krnuniyatlarning uzluksizligini isbotlaydi. T. tarixi umumjamiyat tarixi bilan mustahkam boğliqdir. T. tuşunçasi faqat tabiiy şaroitlarni emas, ijtimoiy mehnat jarayonida yaratiladigan moddiy boyliklarni ham ifodalaydi. T.ni alohida fan sifatida örganiş ğoyalari Forobiy, Ibn Sino risolalaridan ma'lum. Abu Rayhon Beruniy esa T.ni mustaqil fan sifatida rivojlantirişga hissa qöşgan, hatto T.ni ham bölimlarga bölgan va geodeziya, farmakognoziyani mustaqil fanlar sifatida bayon etgan. Matematika T.ning bir sohasi sifatida kelib çiqqan. Yevklid, Diofant, Geron, Xorazmiy, Uluğbek, Koşiy kabi olimlar matematik krnunlarni T. qonunlari asosida kaşf etadilar. 17-a. dan nazariy T. yaratildi. Buning negizida Nyuton klassik mexanikasining 3 aksiomasi yotadi. Ayniqsa, uning ikkinçi aksiomasi 18-a.da T. sohasida kaşf etilgan muhim qonunlarning deduktiv asosi böldi. Natijada T. qonunlarini matematik ravişda isbotlaşga imkon yaratildi. Bu davrda Lagranj, Eyler, Gauss, Laplas, Bernulli va b. olimlar kaşf etgan qonunlarni hamma fanlarga tatbiq etiş harakatlari paydo böldiki, bu aslida notöğri bölib çiqdi. 19—20-a.larda T.ning bu yönalişini mexanitsizm deb, yangi tabiat krnunlari kaşf etila boşladi. J. Tomson elektronni, A. Bekkerl radioaktivlik hodisasini kaşf qilişi T.da, birinçi navbatda, fizikada ilmiy inqilobga asos böldi. A. Eynşteynning nisbiylik nazariyasi, Ç. Lapelning geol. dagi, Ç. Darvön, J. Kyuvye, Veysman va Morganning biol.dagi, K. Berning embriologiyadagi, şuningdek, molekulyar genetika va gen injeneriyasi sohasidagi yutuklar T. mazmunini boyitdi. T.ning intensiv taraqqiyoti hoz. zamon ilmiy-texnik jarayonini muttasil tezlaştirmokda. 21-a.da T., texnikaşunoslik va jamiyatşunoslikni hamkorlikda rivojlantiriş davr talabidir.
Omonulla Fayzullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИАТШУНОСЛИК, табииёт - табиат ҳақидаги фанлар тизими, табиий фанлар мажмуи. Табиатнинг инсон онгидаги акси бўлган Т. жамиятнинг ривожланиши билан мукаммаллашади. Т.нинг мақсади — табиат ҳодисаларининг моҳиятини аниқлаш, табиат қонунларини билиш ҳамда улардан амалда фойдаланиш имкониятларини очиб бериш. Т., асосан, фундаментал фанлар бўлган механика, физика, кимё ва биол.дан ташкил топган. Астрономия, геол., тиббиёт фанлари, қишлоқ хўжалиги. фанлари, экология каби кўплаб бил им тармоклари шу фундаментал фанлардан келиб чиққан. Т. табиатда юз бериб, рўёбга чиқиб турадиган материя ҳаракатининг механик, физик, кимёвий ва биологик шаклларини ўрганади ва ўргатади; уларнинг ҳаракатланиш, ўзгариш, ривожланиш қонуниятларини очиб беради, бу крнуниятларнинг узлуксизлигини исботлайди. Т. тарихи умумжамият тарихи билан мустаҳкам боғлиқдир. Т. тушунчаси фақат табиий шароитларни эмас, ижтимоий меҳнат жараёнида яратиладиган моддий бойликларни ҳам ифодалайди. Т.ни алоҳида фан сифатида ўрганиш ғоялари Форобий, Ибн Сино рисолаларидан маълум. Абу Райҳон Беруний эса Т.ни мустақил фан сифатида ривожлантиришга ҳисса қўшган, ҳатто Т.ни ҳам бўлимларга бўлган ва геодезия, фармакогнозияни мустақил фанлар сифатида баён этган. Математика Т.нинг бир соҳаси сифатида келиб чиққан. Евклид, Диофант, Герон, Хоразмий, Улуғбек, Коший каби олимлар математик крнунларни Т. қонунлари асосида кашф этадилар. 17-а. дан назарий Т. яратилди. Бунинг негизида Ньютон классик механикасининг 3 аксиомаси ётади. Айниқса, унинг иккинчи аксиомаси 18-а.да Т. соҳасида кашф этилган муҳим қонунларнинг дедуктив асоси бўлди. Натижада Т. қонунларини математик равишда исботлашга имкон яратилди. Бу даврда Лагранж, Эйлер, Гаусс, Лаплас, Бернулли ва б. олимлар кашф этган қонунларни ҳамма фанларга татбиқ этиш ҳаракатлари пайдо бўлдики, бу аслида нотўғри бўлиб чиқди. 19—20-а.ларда Т.нинг бу йўналишини механицизм деб, янги табиат крнунлари кашф этила бошлади. Ж. Томсон электронни, А. Беккерль радиоактивлик ҳодисасини кашф қилиши Т.да, биринчи навбатда, физикада илмий инқилобга асос бўлди. А. Эйнштейннинг нисбийлик назарияси, Ч. Лапелнинг геол. даги, Ч. Дарвўн, Ж. Кювье, Вейсман ва Морганнинг биол.даги, К. Бэрнинг эмбриологиядаги, шунингдек, молекуляр генетика ва ген инженерияси соҳасидаги ютуклар Т. мазмунини бойитди. Т.нинг интенсив тараққиёти ҳоз. замон илмий-техник жараёнини муттасил тезлаштирмокда. 21-а.да Т., техникашунослик ва жамиятшуносликни ҳамкорликда ривожлантириш давр талабидир.
Омонулла Файзуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.