Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tabiiy ftoridlar

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 21–22-b. — ziyouz.com

    Tabiiy ftoridlar - minerallar kiçik sinfi, ftorli vodorod kislotasining oddiy va qöşaloq tuzlari. Turli tasnif böyiça 50 taça mineral turini öz içiga oladi; asosiylari flyuorit va kriolit. T.f. Na, K, Sa, Mg, A1 elementlari, kamyob yer elementlari (TR), kamroq Cs, Sr, Pb, Bi, V va b.ning ftor bilan tabiiy birikmasi. RnFm (flyuorit, villiomit NaF, sellait MgF2 va b.) singari oddiy tip va R va M — kationlari bölgan RJMFJ murakkab tiplarga bölinadi. Oddiy T.f. mustahkam joylaşgan koordinatsion kristall strukturaga ega, kub va geksagonal singoniyali. Murakkab T.f. quyidagi guruxlarni taşkil qiladi: ftoroalyuminatlar (mas., kriolit), ftorobor atlar (mas., ferruçit Na[BFJ), ftoroberillatlar (syanxualinit Li2Ca3[Si04]3 Be3F2), ftorosilikatlar (mas., mallardit Na2[SiF6]). Murakkab T.f.ga, odatda, qöşaloq va uç qöşaloq ftoridlar: neyborit NaMgF3 va gagarinit NaCaTRF6 kiradi. Ba'zi tadqiqotçilar tomonidan ftoridlar sinfiga ftorkarbonatlar — bastnezit, parizit va topaz guruhi minerallari kiradi. Köpçilik T.f. kam tarkalgan bölib, eng köp uçraydigan — flyuorit, u turli genezisli konlarda mavjud. T.f. rangeiz yoki oç rangli, şaffof, şişadek yaltiraydi. Qattikligi 4—5; ziçligi 2—3,2g/sm3. T.f. vulkanlarning sublimatlarida (ferruçit, avogadrit, kriptogalit va b.) vujudga keladi, granitlarning aksessorli minerallarida, işqorli jinslar va ularning effuzivli analoglari (flyuorit)da uçraydi. Ular karbonatit (flyuorit), granitli pegmatit, greyzen, gidrotermal xreila (flyuorit), işqorli granit va ularga boğliq bölgan metasomatitlar (kriolit, flyuotserit, gagarinit) hamda luyavrit, foyyait va urtitlar (villiolit) rivojlanişining keçki bosqiçlari uçun xarakterlidir. Köplab alyumoftoridlar, kriolit (tomsenolit, ralstonit, paxnolit, veberit, xiolit va b.)larning gidrotermal özgarişida paydo böladi. Oksidlaniş zonasida köpinça endogen T.f.dan gipergenli: gearksutit, kridit, flyuyellit rivojlanadi, çökindi qatlamlarda flyuorit (ratovkit) uçraydi. T.f. dan flyuorit va kriolitlardan metallurgiya, keramika va kimyo sanoatida foydalaniladi. Basnezit va parizit kamyob yer elementlari oliş manbasi hisoblanadi. T.f.dan flyuorit Çatqol-Qurama regionidagi Novgarzon, Kenkol, Kaskana, Obirahmat (qazib olingan) va b. konlarda mavjud.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТАБИИЙ ФТОРИДЛАР - минераллар кичик синфи, фторли водород кислотасининг оддий ва қўшалоқ тузлари. Турли тасниф бўйича 50 тача минерал турини ўз ичига олади; асосийлари флюорит ва криолит. Т.ф. Na, К, Са, Mg, A1 элементлари, камёб ер элементлари (TR), камроқ Cs, Sr, Pb, Bi, В ва б.нинг фтор билан табиий бирикмаси. RnFm (флюорит, виллиомит NaF, селлаит MgF2 ва б.) сингари оддий тип ва R ва М — катионлари бўлган RJMFJ мураккаб типларга бўлинади. Оддий Т.ф. мустаҳкам жойлашган координацион кристалл структурага эга, куб ва гексагонал сингонияли. Мураккаб Т.ф. қуйидаги гурухларни ташкил қилади: фтороалюминатлар (мас., криолит), фторобор атлар (мас., ферручит Na[BFJ), фторобериллатлар (сянхуалинит Li2Ca3[Si04]3 Be3F2), фторосиликатлар (мас., маллардит Na2[SiF6]). Мураккаб Т.ф.га, одатда, қўшалоқ ва уч қўшалоқ фторидлар: нейборит NaMgF3 ва гагаринит NaCaTRF6 киради. Баъзи тадқиқотчилар томонидан фторидлар синфига фторкарбонатлар — бастнезит, паризит ва топаз гуруҳи минераллари киради. Кўпчилик Т.ф. кам таркалган бўлиб, энг кўп учрайдиган — флюорит, у турли генезисли конларда мавжуд. Т.ф. рангеиз ёки оч рангли, шаффоф, шишадек ялтирайди. Қаттиклиги 4—5; зичлиги 2—3,2г/см3. Т.ф. вулканларнинг сублиматларида (ферручит, авогадрит, криптогалит ва б.) вужудга келади, гранитларнинг акцессорли минералларида, ишқорли жинслар ва уларнинг эффузивли аналоглари (флюорит)да учрайди. Улар карбонатит (флюорит), гранитли пегматит, грейзен, гидротермал хреила (флюорит), ишқорли гранит ва уларга боғлиқ бўлган метасоматитлар (криолит, флюоцерит, гагаринит) ҳамда луяврит, фойяит ва уртитлар (виллиолит) ривожланишининг кечки босқичлари учун характерлидир. Кўплаб алюмофторидлар, криолит (томсенолит, ральстонит, пахнолит, веберит, хиолит ва б.)ларнинг гидротермал ўзгаришида пайдо бўлади. Оксидланиш зонасида кўпинча эндоген Т.ф.дан гипергенли: геарксутит, кридит, флюеллит ривожланади, чўкинди қатламларда флюорит (ратовкит) учрайди. Т.ф. дан флюорит ва криолитлардан металлургия, керамика ва кимё саноатида фойдаланилади. Баснезит ва паризит камёб ер элементлари олиш манбаси ҳисобланади. Т.ф.дан флюорит Чатқол-Қурама регионидаги Новгарзон, Кенкол, Каскана, Обираҳмат (қазиб олинган) ва б. конларда мавжуд.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.