Tabiiy geografik mintaqalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15-b. — ziyouz.com
Tabiiy geografik mintaqalar — geografik qobiqning eng yirik zonal tabiiy geografik bölimi. Har bir T.g.m. issikdik va namlikning alohida rejimi, havo massalari, ularning sirkulyatsiyasi, biogeokimyoviy va geomorfologik jarayonlarning ketma-ketligi, ösimliklarning vegetatsiya davri, xayvonlar migratsiyasi, moddalarning aylanma harakati va b. xususiyatlari bilan farq qiladi. Iklim omillari, asosan, issiklik va namlikka boğliq ravişda har bir T.g.m. içida tabiiy geografik zonalar ajratiladi. Mintakalar ekvatordan qutblarga va tof etaklaridan çöqqilarga tomon, şuningdek, past atmosfera bosimli statsionar seryoğin oblastlardan arid landşaftli, obhavoning antitsiklon holatdagi yuqori bosimli oblastlari tomon özgarib boradi.
Quruqlikda 1 ekvatorial va 2 tadan subekvatorial, tropik, subtropik, mö'tadil, subqutbiy (subarktika va subantarktika), qutbiy (arktika va antarktika) mintaqalar ajratiladi. Quruqlikdagi T.g.m.ga öxşaş mintaqalar Dunyo okeanida ham kuzatiladi. Ularning joylaşgan örni radiatsiya balansi oqibatida kelib çiqadigan issiqlik, buğlaniş, bulutlilik, suvning şörligi va ziçligi bilan, esadigan şamollar va dengiz oqimlari, suvning vertikal sirkulyatsiyasi, tarkibidagi kislorod, plankton va organizmlar mikdori bilan belgilanadi. Odatda, bu şaroitlar kengliklar böyiça astasekin özgaradi, dengiz oqimlari esa Koriolis kuçiga muvofiq tarzda öz mintaqa çegarasidan çiqib boşqa mintaqa xususiyatlariga ham sezilarli ta'sir körsatadi. Şuning uçun, okeanlarning geografik mintaqalarini belgilaşda asosiy suv massalarining konvergensiya çiziği, qutbiy ölkalarga yaqin oblastlardagi köp yillik va mavsumiy muzlar va şu kabi tabiiy çegaralar muhim ahamiyatga ega. Yana mintaqalar töğrisida alohida maqolalarga q. (Antarktika mintakasi, Arktika mintaqasi va h.k.).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИИЙ ГЕОГРАФИК МИНТАҚАЛАР — географик қобиқнинг энг йирик зонал табиий географик бўлими. Ҳар бир Т.г.м. иссикдик ва намликнинг алоҳида режими, ҳаво массалари, уларнинг циркуляцияси, биогеокимёвий ва геоморфологик жараёнларнинг кетма-кетлиги, ўсимликларнинг вегетация даври, хайвонлар миграцияси, моддаларнинг айланма ҳаракати ва б. хусусиятлари билан фарқ қилади. Иклим омиллари, асосан, иссиклик ва намликка боғлиқ равишда ҳар бир Т.г.м. ичида табиий географик зоналар ажратилади. Минтакалар экватордан қутбларга ва tof этакларидан чўққиларга томон, шунингдек, паст атмосфера босимли стационар серёғин областлардан арид ландшафтли, обҳавонинг антициклон ҳолатдаги юқори босимли областлари томон ўзгариб боради.
Қуруқликда 1 экваториал ва 2 тадан субэкваториал, тропик, субтропик, мўътадил, субқутбий (субарктика ва субантарктика), қутбий (арктика ва антарктика) минтақалар ажратилади. Қуруқликдаги Т.г.м.га ўхшаш минтақалар Дунё океанида ҳам кузатилади. Уларнинг жойлашган ўрни радиация баланси оқибатида келиб чиқадиган иссиқлик, буғланиш, булутлилик, сувнинг шўрлиги ва зичлиги билан, эсадиган шамоллар ва денгиз оқимлари, сувнинг вертикал циркуляцияси, таркибидаги кислород, планктон ва организмлар микдори билан белгиланади. Одатда, бу шароитлар кенгликлар бўйича астасекин ўзгаради, денгиз оқимлари эса Кориолис кучига мувофиқ тарзда ўз минтақа чегарасидан чиқиб бошқа минтақа хусусиятларига ҳам сезиларли таъсир кўрсатади. Шунинг учун, океанларнинг географик минтақаларини белгилашда асосий сув массаларининг конвергенция чизиғи, қутбий ўлкаларга яқин областлардаги кўп йиллик ва мавсумий музлар ва шу каби табиий чегаралар муҳим аҳамиятга эга. Яна минтақалар тўғрисида алоҳида мақолаларга қ. (Антарктика минтакаси, Арктика минтақаси ва ҳ.к.).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.