Tabiiy geografik rayonlaştiriş
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 15–16-b. — ziyouz.com
Tabiiy geografik rayonlaştiriş — yer yuzasining içki birligi va tabiatining öziga xos xususiyatiga ega hududiy bölinmalari sistemasi. T.g.r. — tabiiy geografiyanint sintez şakllaridan biri, ya'ni öziga xos ilmiy tadqiq qiliş jarayonidir. T.g.r.ning obyekti — turli taksonomik qiymatga ega bölgan tabiiy hududiy komplekslar. Vazifasi esa, şu komplekslarni aniklaş, xaritaga tuşiriş va ma'lum tartib bilan tavsiflab berişdan iborat. T.g.r. orqali geografik qobiqning tabiiyhududiy komplekslarga tabaqalaniş sabablari, ularning bir butunligi, çegaralari, strukturasi va ularda keçadigan tabiiy geografik jarayonlar aniklanadi. Rayonlaştiriş tabiiy muhitning barça yoki deyarli barça komponentlarini kamrab oluvçi belgilar majmui qamda relyef, iqlim, tuproq va şu kabi aniq bir xususiy belgilari böyiça amalga oşiriladi. Har bir regionga zonal (yer yuzasiga tuşadigan quyoş radiatsiyasining kenglik böylab tarqalişi bilan belgilanadigan) va azonal (Yer pöstining gipsometrik örni, uning tarkibi va harakati, dengiz va quruqliklarning nisbati) omillar ta'sir etadi. T.g.r.ning nazariy asosini hududiy tabiiy geografik differensiatsiya qonuniyati taşkil etadi. Zonal belgilarga köra tabiiy geografik mintaqalar, tabiiy geografik zonalar va tabiiy geografik kiçik zonalar, azonal belgilarga kura tabiiy geografik ölkalar va tabiiy geografik oblastlar ajratiladi. Raionlaştirişning sönggi bosqiçi — tabiiy geografik rayon bölib, u har ikki — zonal va azonal şaroitlarga moye bölişi kerak. T.g.r.da ma'lum prinsip va metodlar (komplekslilik prinsipi, genetik birlilik, bir xillilik, hududiy umumiylik prinsiplari va boş omil metodi, landşaft tipologik xaritani tahlil qilib hududiy komplekslarni aniklaş metodika amal qilinadi. T.g.r.da aniklangan tabiiy hududiy komplekslarni ma'lum bir tartib bilan xaritada aks ettiriş va tavsiflab berişda taksonomik birliklar sxemasidan foydalaniladi. Mas., Örta Osiyo tabiiy geografik ölkasini rayonlaştirişda quyidagi sxema qabul qilingan: ölka — provinsiya — kiçik provinsiya — okrug — rayon. T.g.r. masştabiga köra 3 xil böladi: mayda masştabli (ölka, zona, provinsiya kabi taksonomik birliklarni aniklaş bilan boğliq bölgan va masştabi 1:1000 000 dan mayda bölgan rayonlaştirişlar), örta masştabli (kiçik provinsiya, okrug va rayon birliklari, masştabi 1:1000 000 dan 1:100000 gaça) va yirik masştabli rayonlaştirişlar (1:100000 va undan yirik masştabli bölib, köproq kiçik hududlarni tadqiq qilişda qöllaniladi va bevosita dala şaroitida töplangan ma'lumotlarga asoslanadi).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИИЙ ГЕОГРАФИК РАЙОНЛАШТИРИШ — ер юзасининг ички бирлиги ва табиатининг ўзига хос хусусиятига эга ҳудудий бўлинмалари системаси. Т.г.р. — табиий географиянинт синтез шаклларидан бири, яъни ўзига хос илмий тадқиқ қилиш жараёнидир. Т.г.р.нинг объекти — турли таксономик қийматга эга бўлган табиий ҳудудий комплекслар. Вазифаси эса, шу комплексларни аниклаш, харитага тушириш ва маълум тартиб билан тавсифлаб беришдан иборат. Т.г.р. орқали географик қобиқнинг табиийҳудудий комплексларга табақаланиш сабаблари, уларнинг бир бутунлиги, чегаралари, структураси ва уларда кечадиган табиий географик жараёнлар аникланади. Районлаштириш табиий муҳитнинг барча ёки деярли барча компонентларини камраб олувчи белгилар мажмуи қамда рельеф, иқлим, тупроқ ва шу каби аниқ бир хусусий белгилари бўйича амалга оширилади. Ҳар бир регионга зонал (ер юзасига тушадиган қуёш радиациясининг кенглик бўйлаб тарқалиши билан белгиланадиган) ва азонал (Ер пўстининг гипсометрик ўрни, унинг таркиби ва ҳаракати, денгиз ва қуруқликларнинг нисбати) омиллар таъсир этади. Т.г.р.нинг назарий асосини ҳудудий табиий географик дифференциация қонунияти ташкил этади. Зонал белгиларга кўра табиий географик минтақалар, табиий географик зоналар ва табиий географик кичик зоналар, азонал белгиларга кура табиий географик ўлкалар ва табиий географик областлар ажратилади. Раионлаштиришнинг сўнгги босқичи — табиий географик район бўлиб, у ҳар икки — зонал ва азонал шароитларга мое бўлиши керак. Т.г.р.да маълум принцип ва методлар (комплекслилик принципи, генетик бирлилик, бир хиллилик, ҳудудий умумийлик принциплари ва бош омил методи, ландшафт типологик харитани таҳлил қилиб ҳудудий комплексларни аниклаш методика амал қилинади. Т.г.р.да аникланган табиий ҳудудий комплексларни маълум бир тартиб билан харитада акс эттириш ва тавсифлаб беришда таксономик бирликлар схемасидан фойдаланилади. Мас., Ўрта Осиё табиий географик ўлкасини районлаштиришда қуйидаги схема қабул қилинган: ўлка — провинция — кичик провинция — округ — район. Т.г.р. масштабига кўра 3 хил бўлади: майда масштабли (ўлка, зона, провинция каби таксономик бирликларни аниклаш билан боғлиқ бўлган ва масштаби 1:1000 000 дан майда бўлган районлаштиришлар), ўрта масштабли (кичик провинция, округ ва район бирликлари, масштаби 1:1000 000 дан 1:100000 гача) ва йирик масштабли районлаштиришлар (1:100000 ва ундан йирик масштабли бўлиб, кўпроқ кичик ҳудудларни тадқиқ қилишда қўлланилади ва бевосита дала шароитида тўпланган маълумотларга асосланади).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.