Tabiiy geografik xaritalar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 16–17-b. — ziyouz.com
Tabiiy geografik xaritalar — tabiatda sodir böladigan voqea va hodisalar (tabiat komponentlari)ni alohida yoki ularning qonuniy uyğunligini (geografik joylaşiş holatini hamda ular orasidagi özaro boğlanişni) tasvirlovçi mavzuli xaritalar. Tabiiy hodisalar xaritalari deb ham yuritiladi. Geologik, geofizik, geokimyo, geomorfologik, meteorologik va iklim, gidrologik (quruqlik suvlari), okeanologik (okean va dengiz suvlari), tuprok, geobotanik, zoogeografik va b. maxsus mavzuli xaritalar (mas., dengiz va dare navigatsiya xaritalari), şuningdek, landşaft xaritalari T.g.x.ning asosiy tiplari hisoblanadi. Tasvirlanayotgan hodisalarni ilmiy tadqiq etiş usuli va mavzuini umumlaştiriş darajasiga qarab analitik (mas., iqlimning alohida elementlari), kompleks (sinoptik, topografik xaritalar) va sintetik (iklimni rayonlaştiriş xaritalari) T.g.x.ga bölinadi. Foydalaniş maqsadlariga köra, öquv xaritalari, ilmiyma'lumotnoma, tarğibot va taşviqot, operativ xöjaliklar, navigatsiya, kadastr, yöllar, turistik va b. xaritalarga, tasvirlanayotgan maydoniga köra dunyo, yarim şarlar, materiklar, okeanlar, aloxida davlatlar, respublikalar, viloyatlar va b. ma'muriy birliklar xaritalariga bölinadi. Aniq maqsadlar uçun ixtisoslaştirilgan xaritalar, mas., tabiiy resurelardan oqilona foydalaniş, tabiatni muhofaza qiliş, tabiiy geografik başorat va h.k. xaritalar ham işlanmoqda. T.g.x. tuzişda dala kuzatişlari va maxsus syomka (landşaft va b.) materiallaridan, şuningdek, aero va kosmik suratlardan keng foydalaniladi. Tabiiy obyektlarning şakli, ölçamlari, sifat va miqsor tavsiyalari hamda dinamikasini har taraflama aks ettirişda mavjud barça xaritagrafik usullardan foydalaniladi.
1963 y.da Özbekistonning birinçi «Tabiiy geografik atlasi», 1982—85 y.larda 2 kiyemdan iborat «Özbekiston atlasi» ilmiyma'lumotnoma naşr etilgan. 1994—2004 y.larda Özbekistonning 1:1000000 va 1:1500000 masştabli devoriy tabiiy, ekologik, iklim va tabiatni muhofaza kiliş xaritalari, 1:2000000 masştabli Örta Osiyo va Qozoğistonning tabiiy öquv xaritasi naşr etildi. Mayda masştabli atlas xaritalari yangilandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИИЙ ГЕОГРАФИК ХАРИТАЛАР — табиатда содир бўладиган воқеа ва ҳодисалар (табиат компонентлари)ни алоҳида ёки уларнинг қонуний уйғунлигини (географик жойлашиш ҳолатини ҳамда улар орасидаги ўзаро боғланишни) тасвирловчи мавзули хариталар. Табиий ҳодисалар хариталари деб ҳам юритилади. Геологик, геофизик, геокимё, геоморфологик, метеорологик ва иклим, гидрологик (қуруқлик сувлари), океанологик (океан ва денгиз сувлари), тупрок, геоботаник, зоогеографик ва б. махсус мавзули хариталар (мас., денгиз ва даре навигация хариталари), шунингдек, ландшафт хариталари Т.г.х.нинг асосий типлари ҳисобланади. Тасвирланаётган ҳодисаларни илмий тадқиқ этиш усули ва мавзуини умумлаштириш даражасига қараб аналитик (мас., иқлимнинг алоҳида элементлари), комплекс (синоптик, топографик хариталар) ва синтетик (иклимни районлаштириш хариталари) Т.г.х.га бўлинади. Фойдаланиш мақсадларига кўра, ўқув хариталари, илмиймаълумотнома, тарғибот ва ташвиқот, оператив хўжаликлар, навигация, кадастр, йўллар, туристик ва б. хариталарга, тасвирланаётган майдонига кўра дунё, ярим шарлар, материклар, океанлар, алохида давлатлар, республикалар, вилоятлар ва б. маъмурий бирликлар хариталарига бўлинади. Аниқ мақсадлар учун ихтисослаштирилган хариталар, мас., табиий ресурелардан оқилона фойдаланиш, табиатни муҳофаза қилиш, табиий географик башорат ва ҳ.к. хариталар ҳам ишланмоқда. Т.г.х. тузишда дала кузатишлари ва махсус съёмка (ландшафт ва б.) материалларидан, шунингдек, аэро ва космик суратлардан кенг фойдаланилади. Табиий объектларнинг шакли, ўлчамлари, сифат ва миқцор тавсиялари ҳамда динамикасини ҳар тарафлама акс эттиришда мавжуд барча харитаграфик усуллардан фойдаланилади.
1963 й.да Ўзбекистоннинг биринчи «Табиий географик атласи», 1982—85 й.ларда 2 киемдан иборат «Ўзбекистон атласи» илмиймаълумотнома нашр этилган. 1994—2004 й.ларда Ўзбекистоннинг 1:1000000 ва 1:1500000 масштабли деворий табиий, экологик, иклим ва табиатни муҳофаза килиш хариталари, 1:2000000 масштабли Ўрта Осиё ва Қозоғистоннинг табиий ўқув харитаси нашр этилди. Майда масштабли атлас хариталари янгиланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.